De rakettencrisis van 1962 (1)

De rakettencrisis was een onderdeel van de veel langere en meer omvattende Cubacrisis. Deze rakettencrisis was volgens de meeste deskundigen het gevaarlijkste moment van de Koude Oorlog. Bijna had naast de titel van het nieuwe boek van Tuchman over het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog – The Guns of August (1962) – een nieuwe slagzin kunnen ontstaan: The Missiles of October. Kennedy was diep onder de indruk van het boek van Tuchman dat 42 weken op de bestsellerlijst stond en beval het de leden van zijn kabinet ter lezing aan. De wereld balanceerde even op de afgrond van een kernoorlog met de daarbij behorende vernietiging: de omnicide.

Wat bezielde Chroesjtsjov, toen hij in mei 1961 besloot om kernraketten naar Cuba over te brengen? Het meest voor de hand liggende antwoord is: Cuba verdedigen tegen de agressie van de VS. Er was zeker aanleiding om Cuba hulp aan te bieden bij haar defensie. Chroesjtsjov had dit echter ook op een eenvoudiger manier kunnen doen dan door het overbrengen van een grote kernmacht met ondersteunende strijdkrachten naar een gebied waar de VS een geweldig overwicht had. Het ging om 40 lanceerinstallaties met in totaal 60 raketten voor de middellange afstand; ruim 100 tactische kernwapens voor gebruik op het slagveld bij een invasie van Cuba door de VS; 40 gevechtsvliegtuigen; 6 nucleaire bommenwerpers; luchtafweergeschut, pantsertroepen en 6 raketschepen. In totaal waren er meer dan 50.000 Sovjet-militairen bij de onderneming betrokken.

Chroesjtsjov had ook een symbolische troepenmacht naar Cuba kunnen overbrengen en een nucleaire veiligheidsgarantie kunnen afgeven: iedere aanval van de VS op Cuba zou met een kernaanval op de Europese bondgenoten van de VS worden beantwoord. De Sovjet-Unie had Cuba kunnen beschermen naar analogie van de Amerikaanse bescherming van West-Berlijn. Wat er nu gebeurde, betekende dat de Cubaanse revolutie niet slechts door de Sovjet-paraplu werd beschermd, maar er onder bedolven raakte – ondanks de wensen van een radicale Castro die minstens een vinger op de nu opgestelde rode knop wilde hebben. Als het beschermen van de Cubaanse revolutie de doelstelling was, was het besluit van Chroesjtsjov om kernwapens op het eiland te plaatsen een lichtzinnige misrekening waarmee hij Cuba beslist geen dienst bewees. Cuba had om hulp bij de verdediging gevraagd, niet om kernwapens.

Anderen zien een verband met het besluit van de VS om Jupiter-kernraketten in Turkije te plaatsen. Nadat De Gaulle plaatsing van deze raketten in Frankrijk had geweigerd, werden 30 van deze raketten in Italië en 15 in Turkije gestationeerd. De raketten hadden een kernkop van 1.45 megaton, stonden in de open lucht opgesteld en waren kwetsbaar voor luchtaanvallen en aanvallen vanaf de grond. Eigenlijk waren deze raketten van de eerste generatie bij hun plaatsing al verouderd. De in 1961 in Turkije geplaatste raketten, bedoeld om de zuidflank van de NATO te beschermen, vormden een rechtstreekse bedreiging voor de zuidflank van de Sovjet-Unie. Door het plaatsen van raketten op Cuba kon Chroesjtsjov zijn strategische achterstand inlopen. Om de VS te kunnen bedreigen, hoefde de Sovjet-Unie nu niet eerst schaarse industriële capaciteit vrij te maken voor het produceren van een groot aantal intercontinentale raketten voor de lange afstand. (Deze productie moest na afloop van de rakettencrisis, die Chroesjtsjov uiteindelijk de kop kostte, alsnog gestart worden). Met een korte klap wilde Chroesjtsjov zijn achterstand compenseren. Het zou de eerste keer zijn dat de Sovjet-Unie kernwapens ver buiten haar eigen grondgebied plaatste.

Het gevaar van een dergelijk brinkmanship is de tunnelvisie. Operatie Anadyr werd in het diepste geheim voorbereid en uitgevoerd. Slechts vijf hoge officieren waren van alle details op de hoogte. De plannen werden met de hand geschreven om secretaresses overbodig te maken. De 86 schepen die in totaal 180 overtochten maakten, vertrokken uit verschillende havens en kregen pas onderweg de verzegelde offers van een KGB-officier. De ladingen werden vakkundig gecamoufleerd en de militairen mochten alleen ’s nachts aan dek komen. Eenmaal in een van de elf in Cuba gebruikte havens gearriveerd, mochten de militairen geen herkenbare uniformen dragen. Het extra scheepvaartverkeer werd verklaard als landbouwhulp van de Sovjet-Unie. Zelfs de naam van de operatie wees in de verkeerde richting: de Anadyr is een rivier die in de Beringzee uitmondt. Al doende was men steeds minder toegankelijk voor dissidente informatie. Het was de Amerikanen met hun offensief in Noord-Korea ook overkomen: iedere waarschuwing over interventie van de Volksrepubliek China klopte niet met het beeld dat men voor ogen had en dat de werkelijkheid ging bepalen. De Sovjets konden de eenmaal ingeslagen koers niet meer wijzigen zonder door Castro van verraad beschuldigd te worden. Zo kreeg het brinkmanship een irrationeel aspect.

Daarbij moet echter meteen de vraag aan de orde worden gesteld hoe rationeel het Witte Huis tijdens de rakettencrisis opereerde. Klopt het beeld dat het moeizame buitenlandse beleid en het langdradige diplomatiek overleg van het State Department werden ingehaald en overtroffen door briljant en koelbloedig crisismanagement in het Witte Huis? In de VS was het weer een jaar van tussentijdse verkiezingen. Nu maakten de Republikeinen een verkiezingsthema van de nationale veiligheid, net zoals Kennedy het met de missile gap gedaan had: hoe gevaarlijk waren de ontwikkelingen in Cuba wel niet voor de VS? De Cubanen in ballingschap hadden, net als de Heimatvertriebene in de Bondsrepubliek, veel politieke invloed in de VS. Het was duidelijk dat er op Cuba iets broeide, maar de Sovjets hadden hun werkelijke bedoelingen goed weten te camoufleren.

Op 4 september 1962 waarschuwde Kennedy dat de aanwezigheid van strijdkrachten uit het Oostblok en hun aanvalswapens op het eiland voor de VS niet aanvaardbaar waren en ernstige repercussies zouden hebben. De Sovjet-ambassadeur in de VS, Dobrynin, beloofde namens Chroesjtsjov dat de Sovjet-Unie niet van plan was om stappen te doen die de verkiezingscampagne in de VS zouden doorkruisen; de Sovjet-Unie had alleen maar defensieve bedoelingen. Enkele dagen later kreeg Kennedy van het Congres de machtiging om in geval van nood 150.000 reservisten op te roepen. Op 11 september maakte de Sovjet-Unie haar officiële standpunt bekend: het was voor de verdediging van Cuba niet nodig om kernwapens naar het eiland over te brengen. Kennedy herhaalde op 13 september tijdens een persconferentie zijn eerder gegeven waarschuwing, en een maand later werd Dobrynin nogmaals benaderd. Weer kwam er een verzekering dat de Sovjet-Unie in Cuba geen agressieve bedoelingen had en dat zij geen aanvalswapens op het eiland zou plaatsen. Het contact liep niet via het State Department, maar via een achterdeur (backchannel) tussen Dobrynin en Bobby Kennedy. Beiden ontmoetten elkaar driemaal, waarna aan de president en aan Chroesjtsjov verslag werd uitgebracht. Dobrynin was ambassadeur in Washington van 1962 tot 1986. Hij was niet van operatie Anadyr op de hoogte gesteld.

Op 14 oktober nam een U-2 spionagevliegtuig de eerste foto’s van de nieuwe raketbasis bij San Christobal. Op dinsdagmorgen 16 oktober stelde Bundy, de adviseur voor nationale veiligheid, de president op de hoogte: de Sovjets waren bezig kernraketten op Cuba te plaatsen. Zij was bijna volledig in haar opzet geslaagd om de VS en haar bondgenoten te misleiden en hen voor een voldongen feit te plaatsen. Het was de bedoeling van de Sovjets om het nieuws naar buiten te brengen als de raketten volledig operationeel waren. Dat zou niet lang meer duren. De VS had maar weinig tijd om tegenmaatregelen te nemen. Wat waren de mogelijkheden? Niets doen was geen optie. De strategische machtsverhoudingen waren weliswaar niet ingrijpend gewijzigd: ook na een verrassingsaanval vanaf Cuba zou de VS (bijvoorbeeld door haar kernonderzeeërs) nog meer dan voldoende mogelijkheden hebben om de Sovjet-Unie en haar bondgenoten totaal te vernietigen. De Sovjet-Unie had nu voor het eerst de mogelijkheid om zonder waarschuwingstijd de VS aan te vallen; maar de VS had de mogelijkheid van een verrassingsaanval op de Sovjet-Unie al jarenlang, en deze mogelijkheden nog vergroot door het plaatsen van de Jupiter-raketten in Italië en Turkije. Maar paste een door de raketten op Cuba zeer kort geworden waarschuwingstijd bij het Amerikaanse bewustzijn dat het beter is om klappen uit te delen dan deze te incasseren?

Als de optie om niets te doen uit het oogpunt van nationale veiligheid al mogelijk was geweest, dan was zij onbespreekbaar door binnenlandse politieke overwegingen. Kennedy zou in dit geval al zijn geloofwaardigheid hebben verloren: eerst uitgaan van een missile gap, daarna van de strategische superioriteit van de VS, en dan nu een inbreuk op deze superioriteit toelaten? Dat was in verkiezingstijd niet uit te leggen aan de publieke opinie. In geval van niets doen zou er over impeachment gesproken zijn. De VS had ten aanzien van de Cubacrisis een geest uit de fles gelaten die er niet meer in te krijgen was, en Kennedy had het beleid ten aanzien van Cuba voortgezet en aangescherpt – hoe onbeholpen de invasie in de Varkensbaai ook was geweest. Chroesjtsjov was dan wel verantwoordelijk voor het uitlokken van de rakettencrisis, maar voor het ontstaan en voortduren van de Cubacrisis was de VS verantwoordelijk. Niets doen lag ook niet in de lijn van Kennedy en van zijn van buiten de officiële circuits aangetrokken regeringsteam…

Gepubliceerd door dsdiederik

Emeritus predikant met liefde voor geschiedenis. Muzikaal taalkunstenaar. Schrijft over Koude Oorlog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: