De AIDS-misleidingsoperatie

Is Covid afkomstig uit een Chinese reageerbuis? Gaat het om een uit de hand gelopen laboratorium-experiment met een biologisch wapen? De geruchten blijven aanhouden. Het is immers gemakkelijker om een concrete zondebok aan te wijzen dan te leren leven met een bedrijfsongeval in Moeder Natuur. Het besef dat de laboratoriumtheorie al veel eerder is gehanteerd, kan bijdragen tot enig nuchter realisme.

Bij AIDS werd in de jaren tachtig van de vorige eeuw door de Sovjet-geheime dienst KGB en haar zusterdiensten in het Oostblok een gerucht de wereld in geholpen: de VS zou hebben gewerkt aan een biologisch wapen. Het was bedoeld om in de komende wereldoorlog te gebruiken of tegen minder gewenste groepen of minderheden in de Amerikaanse samenleving in te zetten. De plaats van het delict zou Fort Detrick (Maryland) zijn, waar het medisch onderzoekscentrum naar besmettelijke ziekten van het Amerikaanse leger (USAMRIID) gevestigd was (en is). Het virus zou zijn ontsnapt. Het gerucht mondde uit in een van de meest succesvolle samenzweringstheorieën van de afgelopen decennia.

De samenzweringstheorie deed al vóór het ingrijpen van de KGB de ronde in de Amerikaanse gay-samenleving. Al in 1969 had een medewerker van het Pentagon tegenover het Amerikaanse Congres verklaard dat het binnen 5-10 jaar mogelijk zou zijn een nieuw biologisch wapen te ontwikkelen waartegen geen natuurlijke afweer bestond. Men concludeerde van de mogelijkheid naar de werkelijkheid. De nieuwe AIDS-epidemie greep immers snel om zich heen en stelde de mensen voor raadsels. De regering-Reagan reageerde ook aarzelend. Zou de regering zelf dan misschien de hand hebben in deze nieuwe ziekte? Het rapport van de Senaatscommissie Church (1975) had al heel wat onfrisse clandestiene praktijken van de Amerikaanse geheime diensten aan het licht gebracht; deze praktijken waren soms ook tegen de eigen burgers gericht. De onthullingen riepen vragen op: welke nieuwe schandalen werden verzwegen? Gemarginaliseerde groepen grijpen ter verdediging wel vaker naar vermeende samenzweringen. Het gaat hierbij vaak om “misinformatie”: de betrokkenen zelf geloven dat de theorieën waar zijn.

Bij misleiding en desinformatie ligt dat anders: men verspreidt bewust valse informatie die waarheidsgetrouw lijkt te zijn. Op 30 oktober 1985 kwam het tijdschrift Literaire Gazet, dat door de KGB al vaker als kanaal was gebruikt, met een artikel over de AIDS-paniek in het Westen. Het artikel citeerde een eerder artikel in de Indiase krant Patriot over een anonieme brief van een bekende Amerikaanse wetenschapper dat het Pentagon AIDS als biologisch wapen had laten ontwikkelen. De KGB knoopte dus aan bij samenzweringstheorieën die al in de Amerikaanse samenleving in omloop waren. Dat bevorderde de geloofwaardigheid van haar campagne.

De bedoeling was om het beschadigde internationale prestige van de Sovjet-Unie (de Euroraketten waren ondanks haar verzet uiteindelijk toch geplaatst) op te kalefateren door een probleem bij de tegenstander te creëren. Er kwam een vervolgartikel in de Literaire Gazet op 13 november. De KGB wist dat verontwaardigde ontkenningen van de VS er alleen maar toe zouden bijdragen dat de campagne in het nieuws bleef: dát ze over je schrijven is belangrijker dan wát ze over je schrijven. De misleidingsoperatie viel in vruchtbare bodem. De angst voor AIDS was zo groot dat in Californië een voorstel om de hele bevolking te testen en de positief geteste mensen in quarantaine te plaatsen slechts met een meerderheid van 2 op 1 verworpen werd.

Het Duitse wetenschappersechtpaar Segal bestreed de theorie dat AIDS een natuurlijke oorsprong had bij apen in Afrika. Het kreeg daarvoor de handen op elkaar van Afrikaanse regeringsleiders die de theorie over apen als racistisch neerzetten. Het echtpaar zocht en kreeg publiciteit: de Londense Sunday Express besteedde aandacht aan hun theorie dat AIDS kunstmatig in Fort Detrick ontwikkeld moest zijn. Tegenover de beschuldiging van misleiding konden de Sovjet-media nu alleen maar de vermoorde onschuld spelen: zij schreven alleen maar op wat in het Westen allang in de krant stond. En er kwam veel in het nieuws. Het Amerikaanse CBS Evening News mellde in 1987 dat het AIDS-virus uit een laboratorium van het Amerikaanse leger ontsnapt was, zonder dat het programma de Amerikaanse regering gelegenheid tot een tegengeluid gaf. En zo waren er wel meer “nuttige meelopers” die op zichzelf te goeder trouw waren maar achteraf naïef: zij snapten niet dat de regisseurs achter de schermen in Moskou zaten.

Na de top in Reykjavik begon de desinformatiecampagne over Fort Detrick bij de KGB aan ademnood te lijden. De voorzitter van de Sovjet-Academie voor Wetenschappen verklaarde dat geen enkele wetenschapper of medisch/wetenschappelijk instituut in de Sovjet-Unie meer geloofde in een kunstmatige oorsprong van het AIDS-virus. De KGB ging op een aanpalend terrein over tot de aanval: een desinformatiecampagne tegen Amerikaanse militaire bases in het buitenland. De daar gelegerde militairen zouden slordig zijn met de quarantaine en zo hun omgeving het AIDS besmetten. De Amerikanen kregen het daarom moeilijk bij het vernieuwen van de huurcontracten van deze legerplaatsen. In Turkije, de Filippijnen en Japan ontstond onrust.

De Oost-Duitse Stasi kreeg uit Moskou te horen dat de these over Fort Detrick het einde van haar levensduur had bereikt. De Stasi koos echter een andere positie waarbij zij zelf achter de schermen bleef en de regering van de DDR kon verklaren van niets te weten (plausible deniability). Professor Segal was volgens haar niet meer dan een gepensioneerde wetenschapper met pseudo-wetenschappelijke opvattingen die hij in de DDR niet mocht publiceren. De Stasi zette maar al te graag het licht op groen voor de schrijver Stefan Heym die zich toch sterk begon te maken voor een interview met Segal in een westerse krant. Het vraaggesprek verscheen in de Berlijnse Tageszeitung van 18 februari 1987. Het was boven alle verdenking verheven: Segal had een publicatieverbod en Heym was een door de regering gewantrouwde dissident. De DDR-regering kón gewoonweg niet achter het misleidende interview over de oorsprong van AIDS zitten! De Stasi zat er wel degelijk achter (al is het de vraag of Segal of Heym dat geweten of vermoed hebben). Later bood de Tageszeitung haar excuses aan. Heym verbrak alle contacten met Segal. De VS zag de bemoeienis van de Stasi over het hoofd en zocht de schuldigen vooral in Moskou.

Vooral de rol van de Stasi was kwalijk en geslepen. Het zal wel geen toeval zijn dat het archief van de betreffende afdeling voor 90% vernietigd is. Het is de verdienste van Douglas Selvage, onderzoeker aan de Berlijnse Humboldt universiteit, dat hij de werkelijke gang van zaken met behulp van de archieven van de zusterorganisaties van de Stasi in het Oostblok heeft gereconstrueerd – tegen de beweringen van nu nog levende meelopers van toen in. Hij had daar twee uitvoerige artikelen voor nodig in het Journal of Cold War Studies (herfst 2019 en zomer 2021). De titel: Operation “Denver”, The East German Ministry of State Security and the KGB’s AIDS Desinformation Campaign 1985/86 . En nu is het wachten op een soortgelijk artikel over de oorsprong van Covid…

Gepubliceerd door dsdiederik

Emeritus predikant met liefde voor geschiedenis. Muzikaal taalkunstenaar. Schrijft over Koude Oorlog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: