Terugblik: de mythen van de Koude Oorlog (3)

Een belangrijk instrument om de klassieke (en mythische) rolverdeling tussen de VS en de Sovjet-Unie overeind te houden, was het overdrijven van het dreigingsniveau (threat inflation). Truman zette dit instrument in maart 1947 in bij een toespraak voor het Congres. Het Congres moest overtuigd worden van de noodzaak van steun aan Griekenland en Turkije, nu de Britten hadden gezegd dat hun portemonnee leeg was en zij niet verder steun konden verlenen. Truman hanteerde een apocalyptisch taalveld over een strijd tussen de machten van duisternis en licht: het hele Midden-Oosten en de toekomst van de vrije wereld stonden op het spel. De VS moest direct en doortastend ingrijpen en de volken te hulp schieten die bedreigd werden door gewapende minderheden van binnen uit of door agressie van buitenaf: de Truman-doctrine.

De dodelijke duidelijkheid bij de bestrijding van het communisme in het buitenland riep trouwens even later eenzelfde dodelijke duidelijkheid binnen de VS op. Het door Truman goedgekeurde programma van loyaliteitsonderzoek bij werknemers van de federale overheid zette de deur open voor de spokenjacht op communisten door senator McCarthy. Achter alle tegenslagen voor de VS (de Sovjets hadden nu ook de Bom, China was verloren gegaan) moest een verraderlijke communistische samenzwering in de VS zelf zitten. Het stilzwijgen van de federale overheid was voor McCarthy het bewijs van het bestaan van deze samenzwering. Het ontbreken van tastbaar bewijs gaf volgens hem aan hoe geraffineerd de samenzwering in elkaar zat. De mythe werd volslagen irrationeel.

Terug naar Truman. De aanvaarding door het Congres van het Marshallplan kreeg een duw in de rug door de communistische staatsgreep in februari 1948 in Tsjechoslowakije. Generaal Clay telegrafeerde uit Duitsland dat er bij de Sovjets iets broeide. Er zou nog niet op stel en sprong een oorlog dreigen, maar binnen enkele maanden kon alles anders komen te liggen. Het werkte: het Congres aanvaardde het Marshallplan en keurde een sterke uitbreiding van de Amerikaanse luchtmacht goed. Achteraf bleek het om een opzetje te gaan van minister Forrestal en het Pentagon, die zich op sleeptouw hadden laten nemen door een aantal om orders verlegen zittende vliegtuigfabrikanten. De door Clay gesignaleerde dreiging was fictief. De oorlog in Korea was echter werkelijk en vormde het begin van een gigantische verhoging van het defensiebudget van 13 naar 50 miljard dollar. De waterstofbom stond nu op de agenda; verzet tegen dit wapen werd uitgelegd als gebrek aan vaderlandsliefde. De lichtende stad op een berg, de VS, moest immers over de modernste wapens beschikken om haar en haar bondgenoten te beschermen tegen de machten van de duisternis. Met de inzet van dit wapen zouden echter alle lichten uitgaan; dat was de werkelijkheid, die de mythe probeerde te verbloemen.

Op ongeveer alle terreinen werden nieuwe mythen gecreëerd over achterstanden (gaps) die de VS op de Sovjet-Unie zou hebben en die zij moest inlopen: een achterstand op het gebied van bommenwerpers, een achterstand bij het aantal raketten, een achterstand bij technologie, educatie en defensie en een achterstand bij het aantal zware kernkoppen. Dat de VS met lichtere kernwapens kon volstaan omdat haar wapens trefzekerder waren dan die van de Sovjet-Unie werd er niet bij gezegd. Al deze mythen bleken toen al aantoonbaar onjuist maar zij werden met verve en via lekken in de pers gepresenteerd. De dreigingsinflatie is tot aan het einde van de Koude Oorlog in de VS voortgezet en aangejaagd door het neoconservatieve Committee on the Present Danger tijdens Carter en Reagan. De vanuit dit comité gepresenteerde veiligheidsanalyses waren niet contextueel en pasten meer bij de eerste jaren van de Koude Oorlog dan bij de nadagen ervan. Angst en het militair-industriële complex bleken slechte raadgevers te zijn.

Hier en daar ontstonden dwarsverbindingen tussen de mythen. De achterstand op het gebied van raketten (missile gap) vormde een belangrijk element in de verkiezingscampagne van Kennedy. Ook toen zijn eigen regering verklaard had dat er geen sprake was van een achterstand maar van een voorsprong, is hij nooit op zijn eerdere campagne teruggekomen. Mythen hebben tanden: Kennedy kon gezien zijn verkiezingscampagne niet anders dan heftig reageren toen Chroesjtsjov kernraketten naar Cuba stuurde. Het was een onhandige zet van Chroesjtsjov; hij had beter aan Cuba een veiligheidsgarantie tegen de agressie van de VS kunnen geven. Kennedy moest wel naar militaire middelen grijpen en de wereld mag van geluk spreken dat het bij een blokkade bleef en dat Chroesjtsjov inbond.

Het publieke verhaal werd geproduceerd dat de jonge president en zijn moedige team de crisis briljant hadden afgehandeld. Het geheim gehouden verhaal is echter dat via een diplomatiek achterdeurtje de VS-raketten in Turkije uitgeruild werden tegen de Sovjet-raketten in Cuba. Dat mocht niet bekend worden om de eenheid binnen de NATO niet in gevaar te brengen en om de kansen van Bobby Kennedy om zijn broer te zijner tijd als president op te volgen niet te bederven. Kennedy en zijn team werden overmoedig en begonnen te geloven in de mythe die zij zelf hadden geschapen: met briljant management moest ook de crisis in Vietnam op te lossen zijn. De moord op Kennedy maakte de mythe onaantastbaar. Voor Johnson bleef de ondankbare taak over om de vastgelopen binnenlandse agenda van Kennedy door het Congres te loodsen en de rommel die Kennedy in Vietnam had laten liggen op te ruimen. Johnson speelde op het terrein van de binnenlandse politiek meer klaar dan Kennedy maar Vietnam werd de onoverkomelijke molensteen op zijn nek. Hij kon zijn veelbelovende Great Society niet meer financieren.

Gepubliceerd door dsdiederik

Emeritus predikant met liefde voor geschiedenis. Muzikaal taalkunstenaar. Schrijft over Koude Oorlog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: