Een wereldreis?

N.a.v. Monisha Rajesh, Around the World in 80 Trains, A 45.000-Mile Adventure, London 2019).

Eerlijk gezegd: ik ben gek op treinen/treintjes en kan er niet genoeg van krijgen. Ik behoor tot het soort mensen dat in het boek van Rajesh denigrerend foamers wordt genoemd: zij die schuim in de mond krijgen bij het zien van een trein en alles ervan willen weten. De schrijfster is journalist en gebruikt de trein als panorama op andere landen en mensen. Zij had al eerder door India getreind en wilde nu met 80 treinreizen de wereld rond. Haar partner Jeremy (“Jem”) zegde zijn baan op om het avontuur mee te kunnen maken.

Als kind las ik met rode oren De reis om de wereld in tachtig dagen van Jules Verne (1873) en Met een kwartje de wereld rond van Pau’l d’Ivoi (1894). Of je nu met Phileas Fogg een weddenschap met zijn hele vermogen als inzet wilde winnen of met Armand Lavarède van een ongelukkige liefde àf en áán een erfenis wilde komen – je leefde op weg door de wonderlijkste landen mee. Reizen was in de jaren vijftig, toen ik deze boeken las, slechts voor een elite weggelegd. Met boeken reisde je goedkoop. Mijn exemplaar van d’Ivoi droeg aan de binnenkant het stempel van de Openbare Bibliotheek te Zwolle, met de vermelding: afgeschreven, prijs f 0,25. Inderdaad: met een kwartje de wereld rond!

Vandaar dat ik bij het (eindelijk weer!) bezoeken van een Amersfoortse boekhandel viel voor deze titel en enthousiast begon te lezen. Ik kwam onderweg een paar hobbels tegen, ook al was de beschrijving hoe je in een geautomatiseerd hotel in Japan de kamerrobot aan de praat en vervolgens tot zwijgen moet brengen kostelijk.

Hobbels. Pileas Fogg reisde door India. Dat deed Armand Lavarède ook, maar hij reisde ook door Latijns-Amerika. Londen en Parijs bleven toentertijd het centrum van de wereld waar de reis begon en eindigde. Maar de wereldreis van Rajesh doet Latijns-Amerika en Zuid-Amerika helemaal niet aan, laat Afrika buiten beschouwing, om over Australië maar te zwijgen. In Australië zijn er treinverbindingen over de lange afstand, Zuid-Afrika kent luxe meerdaagse treinreizen en in Zuid-Amerika is hier en daar ook per trein heel wat te beleven. Dat je daarvoor een tussenetappe per vliegtuig moet afleggen, mag geen probleem zijn. Rajesh en haar partner vlogen ook vanuit China naar Vancouver (om treinreizen door Noord-Amerika te maken) en weer terug. Het was dus maar een halve wereldreis die tot het noordelijke halfrond beperkt bleef. Ik heb de verantwoording daarover in het boek gemist.

Beide reizigers hebben het nogal hoog in de bol. Zij zijn geboren en getogen in Engeland, maar zij heeft een Indische en hij een Maleisische achtergrond. Zij zijn gevoelig voor racisme (alleen hun paspoorten werden aan de grens gecontroleerd) en voor ongelijke behandeling. In Milaan moesten ze tot hun schrik voor een wasje van acht t-shirts, drie katoenen jurken, twee spijkerbroeken, vier paar sokken, een stapel ondergoed en een trui maar liefst 88 euro neertellen. Duur, maar niet ongebruikelijk in de buurt van een vijfsterrenhotel. Met discriminatie heeft dat niets te maken, wel met op je tellen passen (dat moet je in Italië wel vaker) en vooraf een prijsopgave zwart op wit vragen. Maar de Italianen krijgen er van langs, al maken de Italiaanse bedienden in de reis per Oriënt-expres tegen het einde van het boek veel goed. Sommige Italianen zijn heel goed als bediende… Een incident met een dronken en handtastelijke Rus in de gang van een trein wordt breed uitgemeten, alsof alle Russen dronkaards – of, nog erger: alle dronkaards Russen zijn. Wie ooit het openbaar vervoer heeft moeten delen met Britse voetbalsupporters weet dat dit beslist niet het geval is.

Ook de Duitsers krijgen er van langs, als zij tijdens een treinreis in China crackers met kaas nuttigen in plaats van fatsoenlijke curry en noodles; alsof Bratwurst, hamburgers en voor mijn part zoute haring niet tot het gangbare wereldmenu behoren. Wie als reiziger naar Zuid-Korea gaat, valt sowieso op; ik weet dat met mijn 1,82 meter, blauwe ogen en (toen nog) blonde haren uit eigen ervaring. Met racisme heeft dat niets te maken; het kan ook gewoon nieuwsgierigheid zijn. Maar voor deze trein- en wereldreizigers luistert het heel nauw.

Alsof de Engelse samenleving zelf zo transparant en vriendelijk is: een klassensamenleving waarin witte Engelsen boven aan staan, op enige afstand gevolgd door de Schotten, de inwoners van Wales en van Noord-Ierland. Dan volgt er een hele tijd niets, waarna de vroegere inwoners van het roemruchte Empire aan de horizon opdoemen, nu het Gemenebest – onder het motto: “die hebben wij Engelsen tenminste nog fatsoenlijk opgevoed, voordat zij voor zichzelf begonnen”. Nog eens volgt er een hele tijd niets, en dan komen Europa (alsof het Verenigd Koninkrijk daar geen deel van uitmaakt) en de andere werelddelen.

Er zijn heel wat (kilo)meters gemaakt. Maar de reizigers hebben geen moeite hoeven doen om een mondje over de grens te praten. Iedereen stond hen in de plaatselijke versie van het gebroken Engels te woord. Onze Nederlandse ervaring van een vreemde taal te moeten spreken en daarmee een onderdompeling in een andere cultuur te ondergaan, spreekt niet mee. Hoe goed je je best ook doet, een native speaker word je nooit. Op weg gaan met een superieure cultuur en een superieure taal garandeert nog geen wereldreis. Hoezeer de reizigers ook geprobeerd hebben met de locals te leven, het blijft een beetje aapjes kijken. De reis was geen transformerende ervaring. Wat blijft is een aantal verhalen, adressen en e-mailgegevens. De mensen zelf zijn niet welkom. Als zij ooit het Verenigd Koninkrijk binnen willen reizen, dan zijn zij bij de paspoortcontrole de eersten die er worden uitgepikt. Home was our beginning and our end, with the world lying somewhere in between. Zo eindigt het boek. Het noordelijke halfrond als intermezzo. Veel vragen bij de wereld, maar geen kritische benadering van home, sweet home. Dat dit een wereldreis kan heten, vind ik de grootste hobbel. Er staat niet alleen te weinig trein in het boek, maar ook te weinig werkelijke wereld.

Gepubliceerd door dsdiederik

Emeritus predikant met liefde voor geschiedenis. Muzikaal taalkunstenaar. Schrijft over Koude Oorlog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: