Wantrouwen tegen een Duitse hereniging

Nu een serie bijdragen over de “Duitse kwestie”: welke toezeggingen over een uitbreiding van de NATO naar het oosten zijn aan Gorbatsjov gedaan? Het was immers onvermijdelijk dat bij een Duitse hereniging ook het voormalige DDR-gebied onder de NATO zou vallen.

In het begin van 1990 verkeerde de tweepolige structuur, die de Koude Oorlog tot nu toe gekenmerkt had, in staat van ontbinding. Niet alleen was de Muur gevallen, maar ook het IJzeren Gordijn was gescheurd. De communistische regimes in Polen, Hongarije, Tsjechoslowakije, Bulgarije en Roemenië waren ten val gebracht. In de Sovjet-Unie heerste grote verdeeldheid tussen hervormingsgezinden die het allemaal veel te langzaam vonden gaan en conservatieven die heimwee hadden naar de oude machtsstructuren. Daarnaast kwam de Sovjet-Unie onder druk te staan van het nationalisme van de volken die (soms tegen wil en dank) van haar deel uitmaakten. De Baltische landen eisten hun onafhankelijkheid op. Oekraïne, Wit-Rusland en Georgië onderstreepten hun eigen zelfstandigheid, waarbij Georgië zelf weer een afscheidingsbeweging in Abchazië en Zuid-Ossetië onderdrukte. De liberalisering van de economie bracht een schaarste aan gebruiksgoederen met zich mee en in Moskou gingen levensmiddelen op de bon. Gorbatsjov hoopte op financiële steun uit het Westen om zijn hervormingsprogramma voort te kunnen zetten, maar Bush hield de hand op de knip. De invloed van Moskou nam af.

Duitsland was tientallen jaren het concentratiepunt van de tweedeling tussen Oost en West geweest. De twee Duitse staten onderhielden redelijke contacten: het verbeteren van de levensstandaard in het buurland stond officieus hoger op de agenda van de Bondsrepubliek dan de in de grondwet vastgelegde doelstelling van hereniging. De DDR dreef op de geldstroom uit de Bondsrepubliek. Bondskanselier Kohl had eerst niet zoveel heil in Gorbatsjov gezien: deze was, volgens Kohl in 1986 in een interview met Newsweek, een expert in public relations – zoals Goebbels dat ook geweest was. Gorbatsjov was diep beledigd over deze vergelijking en had zijn relaties met de Bondsrepubliek bevroren. Hij stak zijn energie voortaan in de verbetering van de relaties met de VS. In oktober 1988 bracht Kohl een bezoek aan Moskou; de kwestie werd uitgesproken en de sfeer verbeterde. De relatie tussen de Sovjet-Unie en de DDR kwam meer en meer onder druk te staan. De leiding van de SED (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands) zag niets in perestroika. De Sovjet-Unie kon op dat gebied haar gang gaan – maar als de buurman nieuw behang nam, hoefde de eigenaar van het naastgelegen appartement nog niet aan een renovatie te beginnen. De SED leefde binnen haar eigen bubbel en was blind voor de buitenwereld.

De DDR miste de boot, kwam onder de landen van het Oostblok alleen te staan en liep door het massale vertrek van de bevolking in hoog tempo leeg. In de eerste negen maanden van 1989 waren het er honderdduizend. Niet iedereen wilde weg; er waren ook velen die wilden blijven en binnen de DDR aan hervormingen wilden werken. De vele protestdemonstraties waren niet meer te onderdrukken. De propaganda van het regime werd ongeloofwaardig en de legitimiteit van de partij en van de staat brokkelde af. Op 7 oktober roemde Honecker tijdens de viering van het veertigjarig jubileum de DDR nog als de best mogelijke wereld. Gorbatsjov maakte Honecker echter duidelijk dat deze niet op zijn steun kon rekenen; de geschiedenis zou degenen bestraffen die te laat kwamen. Op 18 oktober 1989 moest Honecker “vanwege gezondheidsredenen” plaats maken voor zijn beschermeling Egon Krenz. De door deze aangekondigde ommekeer (Wende) kwam echter te laat. De bevolking geloofde haar eigen regering niet meer. De politie en de strijdkrachten waren niet meer bereid om de orders van de regering zonder meer op te volgen. Gorbatsjov en Kohl konden alleen toekijken; de inwoners van de DDR organiseerden zelf hun vreedzame revolutie van onderen op. De Muur viel. Toch nog onverwacht snel.

De Bondsrepubliek had haar democratische kwaliteit langzaam maar zeker bewezen. Niemand had het meer over de oude Duitse kwestie. Het is daarom merkwaardig hoe snel haar partners en bondgenoten na de val van de Muur weer in hun oude reflexen schoten. De NATO was indertijd opgericht om de Russen er uit, de Amerikanen er in en de Duitsers er onder te houden. Nu de bipolaire structuur van de Koude Oorlog wegviel, rees de vraag wie voortaan de Duitsers er onder zou moeten houden. Men zag het onheil al aankomen. Op 23 september 1989 was de Britse manier Thatcher bij Gorbatsjov op bezoek geweest. Zij verklaarde strikt vertrouwelijk (het notuleren werd onderbroken, maar Chernyaev maakte na afloop van het gesprek meteen aantekeningen) dat Groot-Brittannië en West-Europa geen enkel belang hadden bij een hereniging van Duitsland. Zij zei dat zij ook namens Bush sprak. Op 31 oktober had Brzezinski, de in Warschau geboren veiligheidsadviseur van president Carter, een bezoek gebracht aan Jakovlev in Moskou. Ook hij zei dat een herenigd Duitsland in niemands belang was.

Op de dag dat de Muur viel, 9 november, was bondskanselier Kohl op bezoek in Polen. Daar hield men de veranderingen in de DDR met argusogen in de gaten. Walesa zei tegen Kohl dat een wegvallen van de Muur in het nadeel van Polen zou uitpakken; de DDR zou voortaan de hoogste prioriteit voor de Bondsrepubliek vormen. Kohl stelde Walesa gerust: het zou allemaal niet zo’n vaart lopen. Die avond keerde Kohl echter met spoed naar huis terug: hij moest de regie in handen nemen. Op 14 november zocht Gorbatsjov contact met Mitterrand. De Franse president sprak zijn voorkeur uit voor een Europees proces dat zich eerst moest uitkristalliseren voordat er sprake kon zijn van het veranderen van grenzen (en dus van een hereniging van Duitsland). Gorbatsjov was bang dat Duitslands westelijke bondgenoten hem wilden gebruiken voor het vuile werk dat zij zelf niet wilden opknappen: het tegenhouden van de Duitse hereniging. Het was duidelijk dat Kohl de handen vol zou krijgen.

Gepubliceerd door dsdiederik

Emeritus predikant met liefde voor geschiedenis. Muzikaal taalkunstenaar. Schrijft over Koude Oorlog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: