De top in Reykjavik

Gorbatsjov deed het voorstel voor een ontmoeting op korte termijn. Hij deed dat in een door zijn minister van buitenlandse zaken Shevarnadze op 15 september 1986 aan Reagan overhandigde brief. Na de top in Genève was er volgens hem geen vooruitgang geboekt. Het ABM-verdrag over raketverdediging zou voor een periode van 15 jaren ongewijzigd van kracht moeten blijven. Daartegenover stond zijn aanbod van een aanzienlijke reductie van het aantal strategische kernwapens en het weghalen van de kernraketten uit Europa, waarbij de Franse en Britse raketten buiten beschouwing mochten blijven. Als er een formule kon worden gevonden voor de Europese raketten zou deze ook op de Aziatische raketten van toepassing kunnen zijn. Verificatie, chemische wapens, conventionele bewapening, mensenrechten: het was allemaal bespreekbaar. Gorbatsjov wilde door de verschansingen heen breken en er een Chefsache van maken. De korte top zou een voorbereiding zijn op Gorbatsjovs komende bezoek aan Washington en de daar te ondertekenen overeenkomsten.

Op 30 september kondigden beide leiders aan dat zij elkaar op 11 oktober 1986 in Reykjavik zouden ontmoeten. Brzezinski vond het bespottelijk: een top zonder agenda op een dergelijk korte termijn. Kissinger vond dat de goede persoonlijke verhouding tussen beide leiders de bestaande en reële spanning tussen de supermachten niet mocht verdoezelen. De neo-conservatieven vormden een gesloten front.

Reagan was vol zelfvertrouwen. Ze hadden de Sovjets nu zo ver dat zij zich aan het Amerikaanse script hielden. Hij stelde de pers en het Congres in een radiotoespraak op 4 oktober gerust. Hij zou vanuit IJsland het Amerikaanse volk niet voor onaangename verrassingen plaatsen. Uit zijn vakbondstijd wist hij heel goed hoe je communisten moest aanpakken, en hij kon Gorbatsjov wel aan. Tegenover het zuinige Congres beriep Reagan zich op het volk. Het Congres mocht hem financieel op defensiegebied de handen niet binden en Gorbatsjov mocht niet de indruk krijgen dat hij via het Congres kon binnenhalen wat hem aan de onderhandelingstafel niet gelukt was.

Op diezelfde dag presenteerde een van de meest ervaren analisten van de National Security Council een memo over Gorbatsjovs doelen en onderhandelingstactiek in Reykjavik (Gorbachev’s Goals and Tactics at Reykjavik). Gorbatsjov zou schuchter zijn en niet weten wat hij wilde zodat Reagan hem moest uitroken. Er waren drie mogelijkheden: Gorbatsjov zou werkelijk aarzelen om naar een top in Washington te komen; hij zou doen alsof hij aarzelde; of hij zou werkelijk willen komen maar concessies willen lospeuteren. Het memo maakte geen keuze tussen de opties. Het is echter de vraag wie er eigenlijk uitgerookt moest worden. Het was niet Gorbatsjov maar de Sovjet-afdeling van de NSC die gevangen zat in haar eigen dogmatiek: Gorbatsjov kon volgens die dogmatiek niet bewegen en dus bewoog hij niet. Op 8 oktober maakte het Politbureau een afweging die meer to the point was. Reagan zou onder druk staan van extremisten maar zou zich ervan bewust zijn dat hun standpunt voor het forum van de wereld niet houdbaar was. Hij wilde in Reykjavik dus tijd winnen. Daar mocht de Sovjet-Unie hem niet mee weg laten komen. Het was in deze vergadering dat Gromyko toegaf dat het plaatsen van SS-20 raketten een grove vergissing in het Europa-beleid van de Sovjet-Unie was geweest.

Tijdens de top in Reykjavik kwam er toch een verrassingsmoment. Beide leiders waren ineens dicht bij een doorbraak in de richting van het afschaffen van alle kernwapens. Toch kwam SDI er weer tussen. Reagan vroeg wat er eigenlijk tegen een defensief bedoeld system in te brengen viel. Gorbatsjov reageerde met de vraag waar je in een kernwapenvrije wereld nog zo’n verdedigingssysteem voor nodig had. Reagan herhaalde zijn belofte de technologie na de ontwikkeling van het systeem te zullen delen. Gorbatsjov noemde de bestaande technologische boycot van de VS: de Amerikanen wilden zelfs geen melkmachines aan de Sovjet-Unie leveren. De top mislukte op het nippertje en de Koude Oorlog eindigde toen nog (net) niet. Wat zou er gebeurd zijn als Gorbatsjov nog verder bewogen had en positief op Reagans aanbod om de technologie te delen was ingegaan? Dan had Reagan waarschijnlijk met de grootste problemen op zijn thuisfront gezeten en was Gorbatsjov als morele winnaar uit de bus gekomen…

Gorbatsjov wilde na de top niet achter Reykjavik terug. De Amerikanen hadden volgens hem onvoldoende moed om het streven naar strategisch overwicht los te laten; zij bleven afhankelijk van hun militair-industriële complex. Reagan was volgens zijn uitspraken in de vergadering van het Politbureau op 14 oktober een primitief en intellectueel impotent holenmens. De Sovjet-Unie had nu een moreel overwicht opgebouwd en moest dat publicitair uitbuiten.

In Washington krabbelden Reagan en zijn minister van buitenl;andse zaken Shultz juist wèl terug. Zij schrokken van de negatieve reacties van Thatcher en Mitterrand die ronduit zeiden dat de VS in Reykjavik met de atoomparaplu ook hun veiligheid in de uitverkoop had gedaan. Op 3 november verscheen NSDD 250 (Post-Reykjavik Follow-Up) waarin vastgesteld werd hoe het na Reykjavik verder moest. De in Reykjavik uitgesproken wens tot het afschaffen van alle nucleaire aanvalswapens was nu weg geredigeerd; er werd alleen nog maar over de strategische kernwapens gesproken. Zelfs deze beperkte aanpak bracht de Amerikaanse veiligheidsbureaucratie niet tot een realistische planning; men begon uit te rekenen hoeveel conventionele bewapening er nu bij moest komen als tegenwicht voor het wegvallen van de strategische kernwapens. Ook toen de Sovjet-Unie zich bereid verklaarde verder te praten over welke tests van SDI onder het ABM-verdrag toegestaan zouden zijn, bleef de deur op slot: Shultz wilde niet onderhandelen. Voor vriend en vijand roemde Shultz de resultaten die Reagan dan toch maar bereikt had: Gorbatsjov had concessies gedaan waarachter hij niet terug kon. Van zijn kant bleef Gorbatsjov vertrouwen op de omslag die zijn optreden in de publieke opinie in het Westen had veroorzaakt.

Voordat Gorbatsjov op het toneel verscheen, had Reagan geklaagd dat hij geen onderhandelingspartner had. Nu had hij deze partner wel, maar hij behandelde hem niet als zodanig. Reagan was nog bezig de Koude Oorlog te willen winnen in plaats van deze op te lossen. Gorbatsjov was als de komende man zijn tijd verder vooruit, maar hij boekte geen resultaat. Hij veranderde wel het Sovjet-denken over de wereld, maar niet de wereld zelf. 1986 was voor hem een verloren jaar.

Gepubliceerd door dsdiederik

Emeritus predikant met liefde voor geschiedenis. Muzikaal taalkunstenaar. Schrijft over Koude Oorlog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: