Reagan: meer late havik dan vroege duif

Op 31 mei 1988 vroeg een journalist bij Reagans rondwandeling door het Kremlin of Reagan nog steeds achter zijn toespraak over evil empire uit 1983 stond. Reagan antwoordde dat die uitspraak over een ander tijdsgewricht dan het huidige ging. Er was inderdaad discontinuïteit tussen zijn eerste en tweede termijn als president, maar het duurde lang voordat deze discontinuïteit aan de dag trad. Reagan stelde zich ook in zijn tweede termijn meer op als een late havik dan als een vroege duif. Het was Gorbatsjov die bewoog, niet Reagan. Gorbatsjov kwam met nieuwe initiatieven en voorstellen. Reagan kwam bijna niet verder dan afwachtend en secundair reageren en afstand houden.

Reagans antwoord op Gorbatsjovs brief van 24 maart 1985 (waarin deze een ontmoeting suggereerde) kwam pas ruim een maand later, op 30 april. Een vreedzame wedijver, zoals Gorbatsjov die voorgesteld had, was natuurlijk prima; maar wat had de Sovjet-Unie in Afghanistan te zoeken en waarom bewapende zij minderheden elders in de wereld? Reagan wist kennelijk nog niet dat de meningen in het Politbureau over Afghanistan aan het kantelen waren. Reagan wees Gorbatsjovs voorstel tot een moratorium op het plaatsen van nieuwe raketten voor de middellange afstand scherp af: de Sovjet-Unie was klaar met haar plaatsingsproces terwijl het Westen nog maar aan het begin stond. Gorbatsjovs opvatting dat SDI offensief bedoeld was, getuigde volgens Reagan van onbegrip. De VS had geen plotselinge, heimelijke en destabiliserende bedoelingen. Het ABM-verdrag bood voorlopig voldoende zekerheid. Als de Sovjet-Unie zich op het gebied van de mensenrechten beter zou gedragen, werden veel andere zaken bespreekbaar.

Reagan had, ook als hij zou willen bewegen, niet veel ruimte. Hij had in zijn eerste ambtsperiode met neo-conservatieve krachten gewerkt, die hij nu bezweren moest. In het Witte Huis was een gevecht bezig tussen minister Weinberger (defensie) en Shultz (buitenlandse zaken). Shultz was voor serieuze onderhandelingen maar Weinberger verzette zich daar op alle mogelijke en onmogelijke manieren tegen. Als deze twee de strijdblijl al even begroeven, dan was er wel het Congres dat met argusogen de mensenrechtensituatie in de gaten hield. Als het op dat front even rustig was, trokken neo-conservatieve veteranen als Kissinger en Brzezinski wel aan de bel om tot uiterste voorzichtigheid te manen als het om de Sovjet-Unie ging. De VS wist niet goed wat zij met de nieuwe leider in het Kremlin aan moest. Andere landen in het Westen waren positiever over Gorbatsjov en negatiever over SDI. In het Verenigd Koninkrijk werd Gorbatsjov zelfs met Kennedy vergeleken. Achter de schermen stelden de leiders zich wel iets soepeler op dan uit hun officiële uitlatingen bleek. Reagan hield zich in de praktijk aan de bovengrenzen van het nooit geratificeerde SALT-II verdrag en nam een oude kernonderzeeër uit de vaart bij het in dienst stellen van een nieuwe. Weinberger protesteerde maar trok aan het kortste eind. Gorbatsjov probeerde iets te doen aan de door Reagan bij hun topontmoetingen aan hem voorgelegde lijsten met dissidenten die gevangen zaten.

Die ontmoetingen waren ook nodig. Het proces van nieuwe ontspanning moest verder komen dan een herhaling van zetten in officiële brieven. Begin juli 1985 maakten beide leiders gezamenlijk bekend dat er een topontmoeting in Genève zou komen. SDI bleef ook onderweg naar Genève een struikelblok. Gorbatsjov maakte duidelijk dat een systeem moest worden beoordeeld op de capaciteiten ervan, niet op de intenties van degene die het plaatst. Reagan bleef tot vervelens toe herhalen dat SDI defensief was bedoeld. De Sovjet-Unie was volgens hem allang met verdediging vanuit de ruimte bezig en had een voorsprong op de VS ontwikkeld, zei hij op 17 september 1985 bij een persconferentie. Op 27 september overhandigde Shevarnadze bij zijn bezoek aan de VN aan Reagan een brief van Gorbatsjov met daarin het voorstel om de arsenalen van strategische kernwapens met de helft terug te brengen. De prijs daarvoor was dat de president SDI zou beperken tot laboratoriumonderzoek.

Die prijs was Reagan echter te hoog. Weinberger deed nog een poging om de top te saboteren door een brief uit te laten lekken waarin sprake was van Sovjet-overtredingen bij de gemaakte afspraken tot wapenbeheersing. Reagan greep niet in tegen Weinberger (dat paste niet bij zijn nonchalante wijze van besturen) en zette de top door. In een radiotoespraak van 3 november zei hij dat Gorbatsjovs voorstel tot reductie van de strategische wapens met de helft naadloos aansloot op zijn eigen jarenlange wensen en dat er nu tocch openingen kwamen voor serieuze onderhandelingen. Ook Gorbatsjov werkte aan draagvlak voor de top. Op een topconferentie van de leiders van de landen van het Warschaupact praatte hij zijn collega’s bij. Maar zijn oproep om de oostblok-economieën onderling meer op elkaar af te stemmen was aan dovemansoren gericht: het bleef bij ieder voor zich en Lenin voor ons allen.

Op 19 november ontmoetten beide leiders elkaar in Genève. De agenda’s waren te verschillend om in dit stadium tot concrete resultaten te kunnen komen. Gorbatsjov kon geen politieke en economische hervormingen doorvoeren zonder steun van de strijdkrachten: 20-40% van de Sovjet-economie hing samen met de militaire productie. Met vermindering van wapens zou hij nog thuis kunnen komen, maar niet met een SDI. Hij hoopte Reagan alsnog aan SALT-II te committeren en aan het naleven van de bepalingen van het ABM-verdrag. Reagan van zijn kant verraste iedereen – inclusief zijn eigen adviseurs – met de toezegging dat de technologie van SDI uiteindelijk met de Sovjet-Unie gedeeld zou worden. Tijdens de top wedijverden de leiders om het image van vredestichter voor de wereld. Gorbatsjov deelde tot Reagans verrassing mee dat de Sovjet-Unie zich uit Afghanistan zou terugtrekken en dat het land in de toekomst tot de niet-gebonden landen zou gaan behoren. Beide leiders verklaarden gezamenlijk dat een kernoorlog nooit kon en mocht worden gevoerd. Voor beiden was de top van Genève het begin van een leerproces. Gorbatsjov wist nu dat de wortels van SDI niet lagen in de wensen van het militair-industriële complex maar in Reagans persoonlijke verlangen naar een kernwapenvrije wereld. Reagan wist nu dat Gorbatsjovs eigenlijke bezwaar lag in het nucleariseren van de ruimte en in een nieuwe wapenwedloop. Veiligheid moest niet op kosten van de ander, maar samen met de ander ontwikkeld worden.

Al in het voorjaar van 1985 had de generale staf van de Sovjet-Unie in een intern rapport gesteld dat geen enkele staat zich met het nucleaire arsenaal voldoende kon beschermen. De enige optie was gedeelde veiligheid. Er diende een gedetailleerd en samenhangend programmapakket voor de totale afschaffing van kernwapens te komen. Gorbatsjov kreeg het rapport kort na de top in Genève onder ogen. De opstellers van het plan gingen er van uit dat de VS het plan niet zou accepteren; hooguit zou de Sovjet-Unie enig propagandavoordeel van dit plan kunnen hebben. Gorbatsjov rook echter zijn kans. Hij gijzelde de militaire top met het voorstel dat deze zelf gedaan had, kreeg het Politbureau op 2 januari 1986 mee en maakte het militaire ontwapeningsplan tot officieel beleid van de Sovjet-Unie. Voor de topmilitairen zat er niets anders op dan nog even napruttelen over de Britse en Franse kernwapens, die geen onderdeel van het plan uitmaakten. Op 14 januari schreef Gorbatsjov Reagan een brief die hij een dag later ook publiceerde. De brief bevatte een gefaseerd en samenhangend plan: een pakket voorstellen over het wegwerken van de diverse wapensystemen, een stop op het nemen van kernproeven, een overeind blijven van het ABM-verdrag en het binnen dat kader toestaan van laboratoriumonderzoek voor SDI. De bal lag nu bij Reagan. Zou hij bewegen? Daarover de volgende keer.

Gepubliceerd door dsdiederik

Emeritus predikant met liefde voor geschiedenis. Muzikaal taalkunstenaar. Schrijft over Koude Oorlog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: