De Sovjet-Unie: een reus op lemen voeten

De Sovjet-Unie zag geen heil meer in Carter en zijn veiligheidsadviseur Brzezinski. Carter was onberekenbaar gebleken en Brzezinski was een havik en een oorlogshitser. Hoe konden zij de noodgreep die de Sovjet-Unie in Afghanistan moest plegen, uitleggen als een bewijs van een dreigende opmars van de Sovjet-Unie naar de Perzische Golf? De ervaring had de Sovjets geleerd dat zij met Democratische presidenten moesten uitkijken: Truman, Kennedy en Carter hadden zich als haviken ontpopt. Republikeinen spraken zich geharnaster uit, maar in de praktijk van het presidentschap bleek het wel degelijk mogelijk om zaken met hen te doen. Het voorbeeld daarvan was Nixon. De Sovjet-leiders hoopten bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 1980 dan ook op een Republikeinse overwinning. Reagan zou een goede kandidaat zijn.

In de Sovjet-Unie zelf kwam het tot snelle wisselingen in het leiderschap. Brezjnev was oud en ziek en er ging weinig meer van hem uit. Hij overleed op 10 november 1982 en werd opgevolgd door Joeri Andropov die carrière had gemaakt als leider van de geheime dienst KGB. Toen Andropov aantrad, was hij al ziek. Hij bleef slechts vijftien maanden in functie en overleed op 9 februari 1984. Het was toen nog niet de tijd voor hervorming en verjonging van het leiderschap. Konstantin Tsjernenko begon als nieuwe leider maar ook hij was op dat moment al ernstig ziek. Hij overleed op 10 maart 1985. Toen pas was de tijd gekomen voor Michail Gorbatsjov, die op dat moment nog maar 54 jaar was. Met hem begon een nieuw tijdperk. Reagan was op dat moment al aan zijn tweede termijn als president bezig. Hij was de enige president die in dat stadium zijn Sovjet-tegenpool nog nooit ontmoet had. Met wie moest hij zaken doen? – ze gingen allemaal dood, klaagde Reagan bij zijn vrouw Nancy.

De economische stand van zaken in het Oostblok weerspiegelde de krakkemikkigheid van de Sovjet-leiding. Politiek en militair beheerste Moskou de landen van het Warschaupact. De economische broodheren met hun kapitaal voor het verstrekken van kredieten bevonden zich echter in het Westen. Geen enkele economie ten oosten van de Elbe kon de concurrentie met het Westen aan. De optische industrie, de trots van de DDR, hield de concurrentie met Japan niet vol. Wie had er verder behoefte aan de logge in de DDR geproduceerde computers, die niet compatibel waren met de veel geavanceerder elektronica waarover het Westen beschikte? Niet alleen de Bom was belangrijk in de Koude Oorlog, maar ook de transistor. (De uitvinding van de transistor was in de NYT van 1 juli 1948 door de zojuist begonnen blokkade van Berlijn naar de achterpagina gedegradeerd. Het was alsof de transistor nu wraak nam).

Twee systeemfouten werden de Sovjet-Unie en haar bondgenoten economisch fataal: men had te grote leningen in het Westen aangegaan, die nu afgelost moesten worden; en men kon niet de goederen produceren en exporteren die voor het verkrijgen van kapitaal nodig waren. Olie, gas en andere grondstoffen, de traditionele spaarpot van de Sovjet-Unie, waren in prijs gedaald en brachten minder op. Voor de wetenschappelijke vooruitgang waren openheid en vrije uitwisseling nodig, maar dat kon niet in een gesloten systeem. Veel wetenschappers werden daarom gezamenlijk ondergebracht in gesloten steden, maar daardoor werd het contact met de universiteiten en met de centra voor industriële productie beperkt. Er was geen spin-off van wetenschappelijk onderzoek naar het produceren van gebruiksgoederen, zoals bij IBM in de VS: groot geworden door defensieopdrachten, groot gebleven door consumentenelektronica. Het Oostblok kon deze ontwikkeling niet bijbenen en geen kapitaal verwerven om de doorgaande wapenwedloop te financieren. Een weg terug naar de rigiditeit van het Stalinisme was uitgesloten. Hervormingen waren onvermijdelijk, maar dat betekende dat de elite haar bevoorrechte positie zou moeten opgeven. Zou zij daartoe bereid zijn?

De Sovjet-reus stond in werkelijkheid op lemen voeten. Dat drong echter niet tot de nieuwe regering in Washington door. Voor de zoveelste keer in de Koude Oorlog werd het dreigingsniveau stelselmatig te hoog ingeschaald. In haar National Intelligence Estimates heeft de CIA tussen 1974 en 1986 in 10 van de 17 gevallen het tempo van de modernisering van de strategische kernwapens van de Sovjet-Unie overschat. Slechts bij één wapensysteem bleek de CIA het tempo van modernisering onderschat te hebben. Het credo van het Committee on the Present Danger (een groot deel van de leden ging deel uitmaken van de regering-Reagan) was altijd geweest dat de Sovjet-Unie een militaire voorsprong had opgebouwd en dat de Amerikaanse strijdkrachten een vermageringskuur hadden ondergaan. Weliswaar was er geen admiraal of generaal bereid gevonden om het Amerikaanse arsenaal in te ruilen voor dat van de Sovjet-Unie, maar dat tastte het geloofsartikel van de neo-conservatieven niet aan: Armageddon stond voor de deur als er niet onmiddellijk maatregelen werden genomen. Reagan en zijn medestanders hadden niet genoeg aan het in bedwang houden (containment) van de Sovjet-Unie: de VS moest de confrontatie aangaan. De Sovjet-Unie, zei Reagan op 18 februari 1981 tegen het Congres, had een voorsprong opgebouwd door 300 miljard dollar meer aan defensie uit te geven dan de VS gedaan had.

Reagan was een onversneden anticommunist. Dat was hij al geweest in zijn jaren als acteur en vakbondsleider in de filmindustrie. Het communisme was voor hem een kwaadaardig, vreemd, op expansie gericht en goddeloos systeem dat op de overheersing van de wereld uit was. Hij wond daar verbaal dan ook geen doekjes om. Tijdens zijn eerste persconferentie als president (29 januari 1981) zei hij dat voor het communisme het doel van de wereldoverheersing alle middelen heiligde en dat deze ideologie zich daarom het recht aanmat om te liegen en te bedriegen en welke misdaad dan ook te plegen. Reagan beriep zich hierbij (zonder het te weten) op een ten onrechte aan Lenin toegeschreven citaat dat in werkelijkheid uit de propagandamachine van de Nazi’s afkomstig was. Ook in een vraaggesprek met Walter Cronkite op 3 maart 1981 deed hij geen water bij de wijn. Omdat de Sovjets moreel niet van de gebruikelijke normen uitgingen moest iedere met hen gesloten overeenkomst worden gecontroleerd en geverifieerd. Cronkite bracht ter sprake dat de parkeerprivileges van Sovjet-ambassadeur Dobrynin bij het State Department waren ingetrokken. Reagan zei dat hij nergens van wist. Het klimaat verslechterde. SALT II, dat door Carter al van de agenda van de Senaat was teruggetrokken, maakte nu officieel geen enkele kans meer. In werkelijkheid hield Reagan zich aan de kaders ervan.

Op 30 maart 1981 raakte Reagan bij een moordaanslag zwaar gewond. Op zijn eerste bezoek daarna buiten Washington in South Bend, Indiana zei hij in een toespraak voor Notre Dame University dat het Westen het communisme niet slechts in bedwang zou houden, maar het zou overstijgen. Het communisme was volgens hem immers een bizar en bijna afgelopen hoofdstuk in de menselijke geschiedenis. Op 8 juni 1982 (tijdens de Falkland-oorlog waarin de VS het UK achter de schermen steunde) sprak Reagan het Britse parlement toe. Hij had het over een kruistocht voor de vrijheid en over optimisme. De communistische regimes hadden nu dertig jaren de tijd gehad om hun legitimiteit te verwerven door het houden van vrije verkiezingen. Er was niets van terecht gekomen: regimes die met bajonetten waren geplant, schoten geen wortel. Op 8 maart 1983 hield Reagan een toespraak voor de jaarvergadering van de National Association of Evangelicals in Orlando, Florida. Hij noemde de Sovjet-Unie een brandpunt van het kwaad in de moderne wereld en een rijk van het kwaad. Ondanks het gebed voor de redding van iedereen moest men realistisch zijn en partij kiezen tussen goed en kwaad. Op een veilige afstand blijven in de discussie over kernwapens was niet mogelijk.

Het was niet nieuw wat Reagan over het communisme zei. Als politicus en radiocommentator had hij het al vele keren gezegd. Het klonk bijna als een verzameling van sjablonen en slagzinnen. Reagan was al bijna 70 jaar, toen hij president werd. Hoe toegankelijk was hij nog voor nieuwe informatie die niet strookte met zijn bestaande gedachtenpatroon? Hij was nu echter geen commentator meer, maar president van de VS. De Sovjets begonnen te vrezen dat Reagan niet maar een rol speelde maar meende wat hij zei. In dat geval dreigde het gevaar van een totale oorlog. Heeft Reagan met zijn renaissance van de spierballenpolitiek de ook door hem gewenste hervormingen in de Sovjet-Unie opgeroepen, afgedwongen – of juist vertraagd? In dat geval heeft hij de Sovjet-Unie letterlijk tegen zich in het harnas gejaagd en zelf het monster geschapen dat hij wilde verslaan.

Gepubliceerd door dsdiederik

Emeritus predikant met liefde voor geschiedenis. Muzikaal taalkunstenaar. Schrijft over Koude Oorlog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: