De eerste Golfoorlog (1980-1987)

Iran en Irak raakten op 22 september 1980 met elkaar in oorlog. Iran probeerde de islamitische revolutie ook te exporteren naar de gelovigen in Irak. De machthebber van Irak, Saddam Hoessein, wilde dit met een preventieve aanval tegengaan. Vanwege de interne verwarring in Iran moest de strijd volgens hem gemakkelijk te winnen zijn. Het Iraanse verzet was echter heviger dan Saddam had begroot. Op 19 december had Irak 14.000 km2 van Iran bezet. Een week later bood Saddam een wapenstilstand aan. Teheran weigerde en Iraanse tegenoffensieven volgden. Op 20 juni 1981 beval Saddam zijn generaals om zich weer achter de oorspronkelijke grenzen terug te trekken en kondigde hij eenzijdig een wapenstilstand af – die door Iran werd genegeerd. Nu stuitte Khomeini op de hardheid van het nationalisme van Irak. De door offensieve en defensieve acties onderbroken loopgravenoorlog tussen 1982 en 1987 kostte veel slachtoffers.

Het bleek voor de grootmachten niet eenvoudig om hun belangen in de Golfregio helder te definiëren. De beide supermachten koersten eerst op neutraliteit. De Sovjet-Unie had de Iraanse revolutie eerst opgevat als een nederlaag voor de VS en een overwinning voor zichzelf. Irak was sinds het vriendschapsverdrag van 1972 een bondgenoot van de Sovjet-Unie, ook al stelde het land zich steeds onafhankelijker op. Eind 1979 hoopte Moskou nog op een met Irak en Iran gezamenlijk uit te voeren anti-imperialistisch beleid. Moskou was van te voren niet op de hoogte van Saddams aanvalsplannen. De Sovjet-Unie veroordeelde de aanval en bood Iran hulp aan: de VS zou immers misbruik van de situatie kunnen maken door op kousenvoeten haar invloed in Iran te heroveren. De wapenleveranties van de Sovjet-Unie aan Irak werden stopgezet. Dit was een harde klap voor de strijdkrachten van Irak die voornamelijk met Sovjet-materieel waren uitgerust.

De VS kon niet veel anders doen dan vast te houden aan haar eigen strategische doelstellingen: het indammen van de Sovjet-invloed, het steunen van Israël, en het behartigen van de Amerikaanse belangen en bondgenootschappen in de regio. Het was voor de VS niet wenselijk om Irak te steunen omdat het regime in Bagdad anti-Israël was en terreuraanslagen tegen bondgenoten van de VS in de regio ondersteunde. Er zat niets anders op dan neutraliteit.

Na het Iraanse tegenoffensief stelde de Sovjet-Unie haar koers bij. Zij was niet van plan om de Iraanse revolutie te helpen exporteren. De Sovjet-Unie verwachtte geen enkel voordeel van een Iraanse overwinning. De wapenleveranties aan Irak werden hervat. Iran reageerde met het onder druk zetten van de communisten in het land. Moskou was woedend maar hield zich in: men was bang om Iran weer in de armen van de VS te drijven. Via de landen van het Oostblok werd nu ook Iran van wapens voorzien. Hoe de Sovjet-Unie verder met Iran zou omgaan, hing af van de vraag hoe Iran met de Sovjet-Unie om zou gaan. Iran slaagde er in de handelsbetrekkingen met de Sovjet-Unie te normaliseren en weer rechtstreeks van Moskou wapens geleverd te krijgen. Tegelijkertijd zorgde de Sovjet-Unie ervoor dat de balans niet verstoord raakte door een overwicht voor Iran; ook Irak kreeg wapentuig geleverd. Andere instrumenten dan wapenleveranties hadden de Sovjets eigenlijk niet in de regio.

Irak probeerde in Washington een wit voetje te halen. Nu de gijzelaars vrij waren, had de regering-Reagan geen reden meer om Iran met fluwelen handschoenen aan te pakken. Het werkte. In 1981 leverde de VS aan Irak vliegtuigen die voor militair transport konden worden omgebouwd, en in februari 1982 werd Irak geschrapt van de lijst van de landen die terrorisme ondersteunden. De VS zette op 20 januari 1984 Iran op deze (zwarte) lijst. De VS waarschuwde andere staten tegen het leveren van wapens aan Iran. Onderminister van defensie Rumsfeld deelde in december 1983 bij een bezoek aan Irak mee dat de VS een verslechtering van de militaire situatie van Irak zou beschouwen als een strategische nederlaag. De eerder verbroken diplomatieke betrekkingen met Irak werden hersteld.

Was dit beleid voor de VS wel voldoende? Medio jaren tachtig bestond het gevoel dat men juist geen partij moest kiezen. De beste uitkomst was dat geen van beide landen een overwinning zou behalen. Zou het niet mogelijk zijn om een voet tussen de op slot zittende Iraanse deur te krijgen? Bovendien zaten in Libanon Amerikaanse gijzelaars gevangen en Iran had daar een grote vinger in de pap. Op 17 januari 1986 ondertekende Reagan een finding waarin de directeur van de CIA de opdracht kreeg om buiten medeweten van het Congres via bevriende partijen (Israël) contact te leggen met gematigde elementen in Iran. Deze gematigde elementen moesten wapens geleverd krijgen om hun geloofwaardigheid in Iran te vergroten. Op deze manier hoopte men de gijzelaars vrij te krijgen. De gelden die deze transacties opbrachten, werden doorgesluisd naar de rebellen in Nicaragua. Op zichzelf was het redelijk dat de VS probeerde voor te sorteren op een Iran na Khomeini. Voor de bondgenoten van de VS (Koeweit, Saoedi-Arabië) was het van belang dat Iran niet teveel radicaliseerde. Israël wilde Iran graag gebruiken als een stabiliserende factor in een roerige wereld. Het was alleen fout dat het Witte Huis dit buiten het Congres om deed en zo een officieel wapenembargo van de VS omzeilde. Over dit Iran-Contra-schandaal volgt meer in een latere bijdrage over Reagan.

De plannen met betrekking tot Iran werden na het Iran-Contra schandaal opgegeven en de VS gaf haar volledige steun aan Irak. Irak kreeg zoveel satellietgegevens dat de strijdkrachten het niet konden bijbenen. Verder kreeg Irak moderne jachtvliegtuigen, luchtafweerraketten en radarsystemen. Natuurlijk bestond het risico dat Irak de geheime gegevens zou doorspelen naar de andere wapenleverancier, de Sovjet-Unie. Maar de Amerikanen vonden een eventuele Irakese nederlaag veel riskanter. Toen de strijd zich uitbreidde naar het tot zinken brengen van olietankers stonden de grootmachten toe dat derde landen hun tankers onder de Sovjet-vlag of onder de Amerikaanse vlag lieten varen. Daarmee werden de olietankers onschendbaar en was de olievoorziening weer veiliggesteld.

Op 1 september 1983 verdwaalde vlucht KAL 007, onderweg van New York via Anchorage naar Seoul, boven het grondgebied van de Sovjet-Unie. Het toestel werd neergeschoten en de 269 passagiers en bemanningsleden kwamen om het leven. Reagan veroordeelde de Sovjet-Unie vanwege deze barbaarse daad. Op 3 juli 1988 schoot de Amerikaanse kruiser USS Vincennes een Iraans passagiersvliegtuig met twee raketten uit de lucht. Iran Air Flight 655 vloog op de reguliere route van Teheran naar Dubai en bevond zich nog in het Iraanse luchtruim. De Vincennes zag het vliegtuig met 290 passagiers en bemanningsleden aan boord aan voor een aanvallend Iraans jachtvliegtuig. Er waren geen overlevenden. De uitbreiding van de oorlog naar de scheepvaart en het noodzakelijk escorteren van de olietankers veroorzaakte dus ook slachtoffers. De Vincennes had een onvergeeflijke fout gemaakt. De VS heeft later wel schadevergoeding betaald en het verlies aan mensenlevens betreurd, maar nooit haar excuses aangeboden.

De VN kondigde op 20 juli 1987 via resolutie 598 een wapenstilstand af, die door Irak onmiddellijk werd aanvaard. Iran wilde nog afwachten; sancties tegen Iran werden door de Sovjet-Unie geblokkeerd. Maar Iran stond alleen en de Sovjet-Unie had haar handen vol in Afghanistan. Een jaar later stemde Iran alsnog met de VN-resolutie in. De VS was in de regio als de sterkste grootmacht uit de strijd gekomen. Geen van beide grootmachten zag nog enig belang in het voortzetten van de strijd: het was hun oorlog niet.

Gepubliceerd door dsdiederik

Emeritus predikant met liefde voor geschiedenis. Muzikaal taalkunstenaar. Schrijft over Koude Oorlog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: