Afghanistan: het Vietnam van de Sovjet-Unie

Afghanistan was geïsoleerd, arm, dun bevolkt, was bergachtig en moeilijk begaanbaar, en had weinig steden, infrastructuur, of natuurlijke hulpbronnen. Het land kon eigenlijk alleen decentraal bestuurd worden. In het begin van de jaren vijftig had Afghanistan bij de VS om hulp aangeklopt. Washington vond echter Afghanistan in vergelijking met Iran en Pakistan niet belangrijk genoeg. Hoeveel hulp je ook in Afghanistan zou stoppen, het land bleef kwetsbaar voor een inval vanuit de Sovjet-Unie, het noordelijke buurland. Afghanistan viel onder de invloedssfeer van de Sovjet-Unie, zoals Mexico van wezenlijk belang was voor de veiligheidssituatie van de VS. Het land kreeg dan ook veel militaire en economische hulp van de Sovjets en was in feite gefinlandiseerd. Veel jonge Afghanen kregen hun militaire of civiele opleiding in de Sovjet-Unie. De in Afghanistan aanwezige adviseurs en technici van de Sovjet-Unie waren niet bezig om het communisme te propageren en gingen meer pragmatisch dan missionair te werk. Hoe zou het communisme zich immers ooit door kunnen zetten tegen de traditie, de godsdienst, en de politieke structuur in Afghanistan? Er was geen industrieel proletariaat dat in opstand zou moeten komen.

De traditionele Afghaanse monarchie was in 1973 ten val gebracht door een staatsgreep van Mohammed Daoud Khan, de neef en zwager van de koning. Daoud maakte van Afghanistan een republiek onder leiding van een president. Een jaar later begon de sjah van Iran in het gebied te stoken. Met rugdekking van de VS en met steun van Pakistan werden acties van moslim-extremisten opgezet om het de regering van Daoud lastig te maken. De sjah stelde Daoud een deal voor: als Daoud zou overlopen naar het westelijke kamp zou Iran met haar oliedollars aan Afghanistan meer hulp verstrekken dan de Sovjet-Unie ooit gedaan had. De sjah werd daarbij aangemoedigd door Kissinger, die na het drama in Vietnam de behoefte had om de VS als machtsfactor van betekenis weer op de kaart te zetten. De toenemende spanningen in de regio werden niet door de Sovjet-Unie veroorzaakt maar door de sjah. Daoud ging voorzichtig op dit aanbod in. Hij liet zijn officieren voortaan in Egypte en andere prowesterse landen opleiden en begon de kleine communistische partij in Afghanistan, die in 1965 was opgericht, te vervolgen.

De Afghaanse communistische partij was niet aan een bepaalde stam gebonden en was gericht op mensenrechten. Zij werd gesteund door de intelligentsia: de leerkrachten, de ambtenaren en de in de Sovjet-Unie opgeleide officieren. Ondanks haar propaganda voor landhervormingen kon zij niet doordringen tot de grootste en diep religieuze bevolkingsgroep, die van de boeren. De partij was intern verdeeld tussen een gematigd kamp onder leiding van Karmal (Parcham, het vaandel) en een radicale vleugel onder leiding van het duo Taraki en Amin (Khalq, het volk). De Sovjet-Unie en de communisten in India drongen aan op een verzoening tussen beide groepen. Deze kwam in 1977 tot stand onder de druk van de vervolging door Daoud. Men moest zich gezamenlijk te weer stellen. De Sovjets zagen weinig heil in de radicale vleugel.

Door een staatsgreep van officieren van de luchtmacht en uit de gevangenschap ontsnapte communisten werd de regering-Daoud op 27 april 1978 ten val gebracht. De staatsgreep werd een dag later voltooid en Daoud werd vermoord. Het nieuws van zijn dood werd pas later bekend gemaakt; het nieuwe linkse regime verklaarde eerst dat Daoud om gezondheidsredenen ontslag had genomen. Deze coup was een intern-Afghaanse aangelegenheid en vond niet op instigatie van Moskou plaats. Pas na een paar weken verschenen in de Sovjetpers de eerste berichten over een Afghaanse revolutie en over de mogelijkheid van het vormen van een nieuwe socialistische staat.

De communisten waren nu in Afghanistan aan de macht, maar zij waren daar slecht op voorbereid, hadden geen bestuurlijke ervaring en weinig concrete politieke plannen. Zij waren intern verdeeld en verscheurd. De radicalen grepen de macht: Taraki werd president en Amin werd minister van buitenlandse zaken. In feite was het Amin, die achter de schermen aan de touwtjes trok. Karmal werd in ballingschap gestuurd: hij werd ambassadeur in Tsjechoslowakije. Daar kreeg hij te horen dat hij thuis uit de partij was gezet. De hervormingsgezinde nieuwe communistische regering wenste radicale politieke en sociale veranderingen: landhervormingen, alfabetiseringscampagnes (vooral op meisjes en vrouwen gericht) en het afschaffen van het uithuwelijken en van het betalen van een bruidsschat. De oerconservatieve plattelandsbevolking verzette zich tegen deze veranderingen en tegen de nieuwe marxistische slagzinnen. Het regime kreeg in de zomer van 1978 al te maken met door Pakistan en Iran geïnspireerd islamitisch verzet. China begon zich in het conflict te mengen, evenals de CIA. De regering in Kaboel vaardigde het ene na het andere decreet uit. Arrestaties, martelingen en executies werden de regel. Duizenden mensen verloren het leven.

De Sovjet-Unie kreeg nu met twee kwaden te maken. Natuurlijk moest er op 5 december 1978 een vriendschaps- en bijstandsverdrag met Afghanistan tot stand komen. Maar hoe de radicalen in de regering in bedwang te houden? Anderzijds had de Sovjet-Unie wel behoefte aan stabiliteit aan haar zuidelijke grens. De situatie zou er niet op vooruit gaan als er na de islamitische revolutie in Iran een soortgelijke revolutie in Afghanistan zou ontstaan, gezien de samenstelling van de bevolking in de zuidelijke republieken van de Sovjet-Unie. Daar was sprake van islamitische meerderheden die door de partij en haar machtsmiddelen in bedwang werden gehouden. Onrust zou op die republieken kunnen overslaan. De Sovjet-Unie verstrekte militaire hulp aan de Afghaanse regering tegen de Moedjahedien-rebellen. In het begin van 1979 waren er 550 militaire adviseurs actief in het gebied.

In maart 1979 dreigde het Afghaanse regime de controle over het land te verliezen. Complete legereenheden liepen over naar de rebellen. Op 17 en 18 maart 1979 besprak het Politbureau in Moskou de ontstane situatie. Het was niet de bedoeling om op een offensieve manier strategische voordelen te behalen maar om (defensief) de stabiliteit aan de zuidelijke grens te behouden. Het onherbergzame Afghanistan was niet geschikt om als opmarsgebied naar de Perzische Golf te fungeren. In het Politbureau vond men Afghanistan eigenlijk te achterlijk om als partner en socialistisch broedervolk te hebben; het Afghaanse regime bestond in de ogen van Moskou eigenlijk uit een stel avonturiers. In maart hield de Sovjet-Unie nog afstand en stak zij zich niet in een wespennest.

Die afstand hield de VS niet. Zij versterkte haar bondgenootschap met Pakistan. Dat Zia ul-Haq een dictator was die het niet al te nauw met de mensenrechten nam, werd op de koop toe genomen. Op 3 juli 1979 besloot de Amerikaanse regering om via Pakistan steun te gaan verlenen aan de Moedjahedien-rebellen. Het ging slechts om enkele honderdduizenden dollars, maar Washington wist dat de Sovjet-Unie deze inmenging van buiten af aan haar zuidgrens als agressie op moest vatten. Brzezinski schreef die 3e juli in een notitie aan Carter dat dit hulpprogramma een militaire interventie van de Sovjet-Unie in Afghanistan zou uitlokken. Men dwong de Sovjets niet om dit te doen, maar vergrootte willens en wetens wel het risico van een ingreep. De Amerikaanse interventie begon voordat de Sovjet-Unie Afghanistan binnenviel, en niet pas daarna. Brzezinski kwam hier in januari 1998 in een interview met de Nouvel Observateur mee voor de dag. Brzezinski verdedigde deze ingreep met het argument dat de val van de Sovjet-Unie belangrijker was dan de Taliban en wat opgewonden moslims.

Gepubliceerd door dsdiederik

Emeritus predikant met liefde voor geschiedenis. Muzikaal taalkunstenaar. Schrijft over Koude Oorlog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: