Carter: wedergeboorte en Witte Huis

Jimmy (James Earl) Carter was, evenals zijn voorganger Ford, een tussenpaus. Het verschil tussen beiden bestond hieruit, dat Carter als president gekozen was en niet als tussenpaus begon. Zijn ambities waren veel groter en zijn visioen reikte verder. Carter was bepaald niet de geboren president. Als Democraat won hij de verkiezingen op de intern verdeelde Republikeinen: de gematigde Ford werd dwars gezeten door de conservatieve Ronald Reagan. Ford won de Republikeinse nominatie, maar verloor achtereenvolgens de naar rechts koersende partij en de verkiezingen. Door aan zijn voorganger Nixon gratie te verlenen had Ford onvoldoende afstand genomen van de in Vietnam en bij het Watergate-schandaal gemaakte vuile handen. In de verkiezingscampagne had hij onhandig geopereerd. In het tweede tv-debat met Carter hield hij (tegen de kritiek dat er in het Helsinki-akkoord teveel concessies aan het Oostblok gedaan waren) tot in tweede instantie toe vol dat er in Oost-Europa geen sprake was van Sovjetoverheersing. Hij wekte daardoor de indruk dat hij zijn dossiers niet beheerste. Ford probeerde terug te slaan door te stellen dat Carter alles wilde beweren om maar president te kunnen worden. Hij was aangenaam verrast toen Carter op 20 januari 1977 zijn inaugurele toespraak begon met een dankbetuiging aan zijn adres. De opkomst bij de verkiezingen was laag geweest: men zei dat “kandidaat niemand” de verkiezingen gewonnen had. Het verschil in het aantal kiesmannen was het kleinste sinds 1916.

Geen geboren president: Carter was een volstrekte outsider. Hij had als marineofficier gediend en was daarna gaan werken op het familiebedrijf, een pindaboerderij. Hij was in zijn thuisstaat Georgia politiek actief, werd in de senaat van deze staat gekozen en in 1970 tot gouverneur. Georgia telde in 1976 bijna 5 miljoen inwoners; qua landoppervlakte is het de 24e staat van de VS. In 1974 verraste Carter vriend en vijand met de mededeling dat hij in 1976 tot president gekozen wilde worden. Hij was een grote onbekende en de meesten hadden nog nooit van hem gehoord: Jimmy who? Maar de VS was kennelijk toe aan iemand met schone handen die van buiten het gevestigde politieke circuit kwam. Men nam zijn vage herkomst op de koop toe en zag er zelfs een kans in. Dit betekende echter wel dat Carter meer berekenend was dan hij zich voordeed. Hij presenteerde een “gewoon” presidentschap. Het ceremonieel van het Witte Huis werd versoberd. Het traditionele Hail to the Chief mocht tijdens zijn binnenkomst bij officiële gelegenheden niet meer gespeeld worden, de leden van het kabinet moesten met hun eigen auto’s naar het werk komen, en het presidentiële jacht, de Sequoia, werd verkocht. Geholpen door een Democratische meerderheid in het Huis en in de Senaat zou Carter de Augiasstal van Washington proberen uit te mesten. Toen Carters herverkiezing op het spel stond, werd het ceremonieel van het Witte Huis weer in ere hersteld.

Geen geboren president. Een wedergeboren president, dan? Carter maakte er tot in het mannenblad Playboy (november 1976) toe geen geheim van dat hij diep gelovig was. Hij gaf toe dat hij vaak met wellustige ogen naar andere vrouwen dan zijn echtgenote gekeken had en wilde anderen die overspel pleegden niet veroordelen. Hij vertrouwde er echter op dat zijn geloof hem zou verhinderen een leugenaar te worden zoals Nixon en Johnson. Het vraaggesprek viel niet in goede aarde. Ook een wedergeboren politicus moet met het effect van zijn uitspraken rekenen. Carter profileerde zichzelf als dermate rechtvaardig dat alle anderen zich schuldig voelden. Vroomheid kan ook agressief overkomen: een Farizeeër kan bij wijze van spreken alleen maar bestaan door anderen tot tollenaar en zondaar te maken. In de binnenlandse politiek kon Carter dat eventueel corrigeren door goede relaties met het Congres te onderhouden. In de buitenlandse politiek lag dat moeilijker en wekte Carters optreden bevreemding en irritatie. De werkelijkheid van een presidentschap tijdens de Koude Oorlog kende teveel grijstinten om eenvoudige zwart-wit schema’s te kunnen hanteren.

Een dag na zijn inauguratie vervulde Carter zijn verkiezingsbelofte en verleende hij onvoorwaardelijk gratie aan allen die de dienstplicht in de Vietnamoorlog ontdoken hadden en naar Canada waren uitgeweken. Hij wilde ook een nieuwe inzet in het buitenlandse beleid van de VS. In plaats van de machtspolitiek van Kissinger en het morele vacuüm daarvan moesten nu de mensenrechten centraal staan. Dit thema was door de Slotacte van Helsinki (1975) actueel geworden en had ook in het Congres weerklank gevonden: Ford zette zijn handtekening onder een wetsvoorstel dat het vormen van een vaste Congrescommissie voor mensenrechten mogelijk maakte. In zijn inaugurele toespraak onderstreepte Carter het belang van de mensenrechten: deze vroegen om een absolute verplichting. Het buitenlandse beleid van de VS moest een forse ethische toets kunnen doorstaan: het moest een weerspiegeling zijn van de binnenlandse idealen. Het thema kwam terug in een toespraak voor de Notre Dame University in Indiana op 22 mei 1977: de VS was van haar eigen morele en intellectuele wortels vervreemd geraakt door het overnemen van de tactieken van de tegenstanders. Dat zou nu anders worden. De zelfverzekerde toon was opvallend. Er was geen enkele ruimte voor morele ambiguïteit in een weerbarstige werkelijkheid.

Carter wordt door velen bewonderd door zijn grote verdiensten ná zijn presidentschap. Die verdiensten zijn er inderdaad. Maar het gaat in de geschiedenis van de Koude Oorlog om de verdiensten tijdens zijn presidentschap. Hij liet op dat gebied een magere erfenis na, behalve het nu volkomen in het slop geraakte Camp David-akkoord. Wedergeboorte kwalificeert niemand voor het Witte huis. Het omgekeerde is ook het geval: het Witte Huis maakt niemand geschikt voor wedergeboorte.

Gepubliceerd door dsdiederik

Emeritus predikant met liefde voor geschiedenis. Muzikaal taalkunstenaar. Schrijft over Koude Oorlog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: