Het einde van de ontspanning

De VS op ramkoers, Europa niet

Er kwam een einde aan de ontspanning. De regering-Carter schoot helemaal in de kramphouding van de Koude Oorlog: een rijk dat tot de inval in Afghanistan in staat was, kon gewoonweg niet deugen. Carter trok het verzoek aan de Senaat om SALT-II te ratificeren weer in. Het verdrag was in deze omstandigheden kansloos. De uitvoer van landbouwproducten en technologie naar de Sovjet-Unie werd stopgezet en aan de aan de Sovjet-Unie verleende visserijrechten in Amerikaanse kustwateren kwam een einde. De door het NATO-dubbelbesluit bedoelde onderhandelingen over wapenbeheersing begonnen pas in oktober 1980 in Genève. De onderhandelingen hadden veel weg van een schijnvertoning en tussenoplossingen bij de diametraal tegengestelde posities waren niet meer mogelijk. Carter koos vanwege de naderende presidentsverkiezingen voor een hardere lijn, maar de kiezers gaven de voorkeur aan de echte conservatieve Ronald Reagan en liepen achter de slechte kopie die Carter presenteerde weg.

De nuloptie die Reagan op 18 november 1981 op tafel legde – geen plaatsing van Euroraketten als de Sovjet-Unie haar SS-4, SS-5 en SS-20 raketten ontmantelde – was eigenlijk alleen maar bedoeld om de achterban in de NATO-landen op koers te houden en niet als een serieuze diplomatieke stap. Hoe reëel was de optie om nog niet geplaatste wapens uit te ruilen tegen de al geplaatste SS-20 raketten? De Europese bondgenoten waren voorlopig gerustgesteld en het mislukken van de onderhandelingen kon de Sovjets in de schoenen worden geschoven. Reagans pleidooi voor een kernwapenvrije wereld werd niet vertaald in een andere positie van de VS aan de onderhandelingstafel in Genève. Op 23 maart 1983 kwam Reagan (op aandringen van kerngeleerde Edward Teller) ineens zonder overleg met de bondgenoten op de proppen met het Strategic Defense Initiative, dat in de volksmond de aanduiding Star Wars kreeg. De Europese bondgenoten zagen wijselijk af van het geven van publiek commentaar. Voor de Sovjet-Unie was het SDI een nieuwe en ongekende stap in de wapenwedloop: het nucleariseren van de ruimte.

Behalve Afghanistan werd ook Polen een bron van nieuwe spanningen. Daar vond een veranderingsproces van onderen op plaats. In december 1970 hadden de autoriteiten een prijsverhoging van de dagelijkse voedselproducten met 40% aangekondigd terwijl de lonen al jaren lang bevroren waren. Bij de daarop volgende demonstraties vielen er doden en gewonden. Gomulka moest het roer uit handen geven en werd vervangen door Gierek. De prijsverhoging werd teruggedraaid. Het was dus mogelijk om van onderen af een majeure economische beslissing terug te draaien en de leiding van de regering te veranderen. De officiële door de partij gedragen vakbonden verloren hun aantrekkingskracht. Er kwam een roep tot zelforganisatie van arbeiders en studenten. Door het verdrag van Warschau kwam de economische samenwerking met de Bondsrepubliek op gang. Door het slotakkoord van Helsinki kreeg de oppositie de kans om zich te beroepen op de door de eigen regering ondertekende internationale afspraken over de mensenrechten.

In 1976 kwam de Poolse regering opnieuw met prijsverhogingen: vlees zou de helft duurder worden. De arbeiders verwierpen ook deze prijsverhoging en weer moest de partijleiding inbinden. Er ontstond een netwerk voor sociale zelfverdediging. In het Vaticaan ging de leiding in 1978 over naar de uit Polen afkomstige paus Johannes Paulus II. In zijn encycliek Redemptor Hominis (4 maart 1979) legde hij de nadruk op de waardigheid en de rechten van de mens. Het Vaticaan begon een eigen Ostpolitik met een bezoek van de paus aan zijn vaderland, waar hij tientallen toespraken en preken hield. In 1980 leidde een grote staking tot het oprichten van de nieuwe vakbond Solidarnosc. Aan de economische eisen van de bond werden nu politieke eisen toegevoegd: er moesten hervormingen komen. De nieuwe vakbond kreeg politieke en publicitaire steun vanuit de VS.

Moskou zag de gebeurtenissen in Polen als de grootste bedreiging van het communistische systeem sinds de Praagse lente. Ondanks het aandringen van Honecker en en zijn Tsjechoslowaakse collega Husak aarzelde de Sovjet-Unie om in te grijpen: men had de militaire handen al vol aan Afghanistan, en welke exit-strategie zou bij een ingrijpen in Polen moeten worden gevolgd? De Poolse regering waarschuwde dat ingrijpen van de Sovjet-Unie tot een bloedbad zou leiden. Solidarnosc telde tien miljoen leden. Generaal Jaruzelski was al premier en partijleider, maar op 13 december 1981 werd hij de voorzitter van de eerste door communisten beheerste militaire junta in een communistisch land. Hij kondigde de noodtoestand af, verbood Solidarnosc en maakte de hervormingen ongedaan. De VS legde toen sancties op, blokkeerde de herstructurering van de buitenlandse schuld van Polen en hield de toegang van Polen tot het IMF tegen.

De grootmachten lagen op ramkoers. De VS had na de inval in Afghanistan in 1980 de Olympische Zomerspelen in Moskou geboycot. Van haar kant wilde de Sovjet-Unie ook de schijn van normale betrekkingen vermijden en boycotte in 1984 de Olympische Zomerspelen in Los Angeles. De landen van het Warschaupact, Cuba en Vietnam volgden dit voorbeeld. West-Europa zat tussen twee vuren en was intern verdeeld. Met de ramkoers die de VS koos konden de West-Europese bondgenoten niet meegaan. Thatcher gaf aan Carter alleen verbale steun. Frankrijk voer een eigen koers en was geen integraal lid van de NATO. Het land bleef buiten het dubbelbesluit en wilde wel een veiligheidsgarantie van de VS, maar zonder Amerikaanse dominantie en zonder een nieuwe Koude Oorlog met het Oostblok. De Duitse voorkeur voor de Ostpolitik mocht volgens Frankrijk niet betekenen dat de Bondsrepubliek in een isolement terecht kwam en dat de verankering in het Westen, de Westbindung, verloren zou gaan. Giscard bracht in mei 1980 een bezoek aan Warschau en Schmidt bracht in juni een bezoek aan Moskou. Hun voorstellen tot neutralisering van Afghanistan onder internationaal toezicht deden geen recht aan de gecompliceerdheid van de situatie daar, maar getuigden wel van besef dat de Sovjet-Unie in Afghanistan en in Polen in een dubbele nachtmerrie dreigde terecht te komen.

In de DDR brak na het akkoord van Helsinki een periode van repressie aan. Journalisten uit het westen en DDR-critici van het bewind werden het land uitgezet. Schmidt brak echter de communicatie niet af, en dankzij zijn goede contacten met Honecker en zijn royaal rondstrooien van DM verbeterde de toestand in de DDR. Schmidt was juist bij Honecker op bezoek toen het bericht kwam van de machtsgreep van Jaruzelski in Polen. Hij brak zijn bezoek niet af omdat hij de Duits-Duitse dialoog wilde voortzetten, hoewel hij en Honecker niet veel ruimte hadden om te bewegen. Toen Schmidt in oktober 1982 vanwege de val van zijn regering het veld moest ruimen en Kohl aantrad als nieuwe bondkanselier, bleef Genscher minister van buitenlandse zaken en werd de dialoog voortgezet. De Beierse politicus Strauss maakte zich sterk voor een aan de DDR te verlenen miljardenkrediet en de conservatieven in de CDU/CSU hadden het nakijken.

De onderhandelingen over de vervolgconferentie van Helsinki werden ondanks het aandringen van de Amerikaanse regering niet afgebroken. Op 8 september 1983 werd in Madrid overeenstemming bereikt over een compromistekst over ontwapening en het nemen van vertrouwen wekkende maatregelen. Het Helsinkiproces bleef bestaan. Ook tussen de kerken in Oost en West zou een vrije uitwisseling komen. De leiding van de Sovjet-Unie bleef echter oud en verkalkt. Brezjnev overleed op 10 november 1982. Hij werd opgevolgd door Andropov, die op 9 februari 1984 aan een nierziekte bezweek. Nu kwam Tsjernenko aan het roer te staan, maar hij moest veel taken aan de veel jongere Gorbatsjov overlaten. Pas toen Gorbatsjov in maart 1985 aantrad, begon het internationale klimaat te veranderen.

En al die tijd sleepte de crisis rond de Euroraketten zich voort…

Gepubliceerd door dsdiederik

Emeritus predikant met liefde voor geschiedenis. Muzikaal taalkunstenaar. Schrijft over Koude Oorlog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: