China, Taiwan en de VS: het conflict om de kusteilanden (3) (1954-1958)

De eerste fase van de crisis liep goed af. Dat gebeurde meer door geluk dan door wijsheid, meer door prudentie van de Volksrepubliek dan door de diplomatieke bekwaamheid van Dulles en Eisenhower. De opening van Zhou kwam precies op het goede moment. Een daadwerkelijke Chinese aanval op de kusteilanden of een zeeblokkade van de Amerikanen tegen het vasteland zou tot een oorlog hebben geleid. De inzet van Amerikaanse kernwapens volgens de doctrine van massive retaliation zou hebben geleid tot activering van de nucleaire paraplu die de Sovjet-Unie boven de Volksrepubliek hield. Omdat er geen diplomatieke betrekkingen bestonden tussen de Washington en Beijing lagen de misverstanden over de bedoelingen van de tegenstander voor het oprapen.

Het conflict kende twee winnaars. Mao bereikte met een beperkte militaire campagne wereldwijde aandacht voor de pretentie van het ene China en de problematiek van de kusteilanden. Tsjang had een veiligheidsgarantie voor 25 jaar van de VS binnengehaald. De grote verliezer was de VS. Zij dacht dat de Taiwan afhankelijk was en hulp behoefde. In plaats daarvan stak de VS het hoofd in de strop en bepaalde Tsjang, geholpen door de China-lobby in de VS, de agenda. De VS kon het bestaan van de Volksrepubliek niet negeren, maar deed dit echter wel. De spanningen waren verminderd, maar niet opgelost. Het wachten was op de volgende ronde; de crisis was permanent van karakter.

Bij het sluiten van het wederzijds defensieverdrag had minister Dulles Tsjang de toezegging ontfutseld dat Taiwan geen offensieve operaties tegen de Volksrepubliek zou uitvoeren zonder overleg met de VS. Ook zouden de garnizoenen op de kusteilanden niet worden versterkt. Dulles interpreteerde de afspraak als: in overleg, dus met wederzijdse instemming. Tsjang wenste echter zijn vrijheid van handelen te behouden en interpreteerde de afspraak als: na overleg. Het was voldoende als Taiwan de VS van te voren informeerde over de al vast staande plannen, en er was geen instemming van de VS nodig. Het bondgenootschap tussen de twee landen was geen gemakkelijke alliantie, want de agenda’s van de partners verschilden fundamenteel van elkaar. De strijdkrachten van Tsjang oefenden niet slechts op de verdediging van Taiwan, maar ook op luchtlandingen en amfibische operaties. Het gevecht met de Volksrepubliek was onopgeefbaar voor de identiteit van Taiwan. De inkt van het wederzijds defensieverdrag was dan ook nog niet droog of Tsjang begon de garnizoenen van de kusteilanden te versterken. In 1958 was het aantal op de kusteilanden gelegerde militairen gestegen tot 100.000, dat wil zeggen 1/3 deel van het leger van Taiwan. Militair had dit geen zin, omdat de eilanden onder het oog van het vasteland per schip bevoorraad moesten worden. De VS kon Tsjang niet van het nut van een andere koers overtuigen en legde zich stilzwijgend bij de voldongen feiten neer. De spanningen werden niet naar buiten gebracht. Tegenover de Volksrepubliek moest er van een gesloten front sprake zijn. Mao was daarom van deze spanningen niet op de hoogte.

Op 26 december 1956, kort na de Hongaarse opstand, schreef Eisenhower een bemoedigende brief aan Tsjang. Het communisme droeg het zaad van zijn eigen ondergang in zich. Het was onvermijdelijk dat ook in de Volksrepubliek verzet en uiteindelijk opstand tegen het regime zou ontstaan. Het zou een kwestie van tijd zijn voordat er een “Chinees Hongarije” ontstond, en Tsjang zou bij deze massale opstand militair in actie kunnen komen. Tsjang vatte het voorbeeld van Hongarije echter anders op dan Eisenhower het bedoelde: Taiwan zou door aan te vallen opstanden op het vasteland uit kunnen lokken. De VS bleek een verdrag met een wildcard te hebben gesloten: Tsjang kon het conflict straffeloos laten escaleren omdat de VS voor hem de kastanjes uit het vuur zou halen. Hij lokte veel incidenten in de Zeestraat uit die hij zonder het wederzijds defensieverdrag waarschijnlijk niet had aangedurfd. De VS ging door met het bewapenen van Taiwan. In mei 1957 werd bekend dat de VS nucleaire Matador-raketten op Taiwan zou plaatsen. Het maakte weinig verschil of de raketten al van een kernkop waren voorzien of dat de kernkoppen vanuit Okinawa zouden worden ingevlogen. De Matador-raketten waren grond-grond raketten, geschikt om gronddoelen in de Volksrepubliek aan te vallen.

Na de eerste ronde van de crisis was er een vorm van diplomatiek overleg tussen de VS en de Volksrepubliek China op gang gekomen. Ambassadeurs van de twee landen (niet: de ambassadeurs, er waren geen diplomatieke betrekkingen) ontmoetten elkaar in Genève. Eind 1957 werd de bij de gesprekken betrokken Amerikaanse ambassadeur overgeplaatst naar Bangkok. Er was geen opvolger aangewezen, wel een plaatsvervanger. De gesprekken werden opgeschort omdat de Volksrepubliek gesprekken met een zaakgelastigde beneden haar niveau vond. Het werd duidelijk dat het State Department door de heksenjacht van McCarthy en de China-Lobby weinig deskundigen ten aanzien van China had overgehouden. Een pragmatische maatregel (vervangen van een vertrekkend ambassadeur door een zaakgelastigde) kan overkomen als een geweldige belediging die gezichtsverlies veroorzaakt. Of beging het State Department deze blunder met opzet?

In Beijing groeide de achterdocht. Was de VS bezig om van Taiwan een tweede Hawaii te maken, een nieuwe Amerikaanse staat overzee? Op 30 juni 1958 eiste Beijing dat de VS de diplomatieke gesprekken binnen twee weken mogelijk zou maken door een ambassadeur aan te wijzen. De VS verplaatste de locatie van de gesprekken toen eenzijdig naar Warschau; daar zat een ambassadeur klaar. Maar dit bericht kwam pas na het verstrijken van de door de Volksrepubliek genoemde termijn. De indruk van een opzettelijke belediging was nu moeilijk te vermijden. Het moet in Beijing in ieder geval wel zo overgekomen zijn. Op 23 augustus 1958 kreeg Quemoy opnieuw een artilleriebombardement van 30.000 granaten te verduren. Op het eiland sneuvelden 600 militairen. Eisenhower gaf de zevende vloot de opdracht om de bevoorradingsschepen voor de kusteilanden te escorteren. De luchtmacht van Taiwan kreeg de beschikking over ultramoderne hittezoekende Sidewinder-raketten en had daardoor het luchtoverwicht. Verder versterkte de VS de luchtafweer op Taiwan, bracht zij zware kanonnen naar Quemoy over, en verhoogde zij de graad van nucleaire paraatheid. Een maand later was deze ronde van de crisis al weer voorbij. Er werden over en weer om de andere dag nog wel granaten afgevuurd, maar deze hadden geen andere explosieve inhoud dan papieren propagandamateriaal.

Wat dreef Mao? Men kan de oorzaak zoeken in Mao’s persoonlijkheid: het is gevaarlijk altijd uit te gaan van de rationaliteit van grote leiders. Deze verklaring is echter te eendimensionaal, omdat de andere partijen in het conflict buiten beschouwing blijven: de herhaalde provocaties van Tsjang, de diplomatieke belediging door het State Department, en de botte weigering van de Amerikanen om te praten over handelsbetrekkingen, culturele uitwisseling en diplomatieke betrekkingen. Als rationaliteit het criterium wordt, dient men ook de vraag te stellen hoe rationeel het beleid van de VS was. Een toespraak van minister Dulles op 28 juni 1957 in San Francisco gaf inzicht in het denken van de Amerikaanse regering. De toespraak was één grote filippica tegen de Volksrepubliek en tegen het aangaan van welke relatie dan ook. De deur moest volgens Dulles stevig in het slot blijven. Hoe rationeel was het van de VS om zich te binden aan de nog geen 10 miljoen inwoners van nationalistisch China en de honderden miljoenen inwoners van de Volksrepubliek buiten beschouwing te laten? Wie rationaliteit als invalshoek kiest, dient een breder terrein te bestrijken dan het soms inderdaad onvoorspelbare gedrag van Mao, waaraan een zekere eigen rationaliteit niet te ontzeggen valt.

Andere onderzoekers leggen een verband met Mao’s binnenlandse agenda. Hij schiep volgens hen buitenlandse spanningen om zo draagvlak te krijgen voor de door hem gewenste binnenlandse hervormingen. Natuurlijk is er altijd verband tussen de buitenlandse en de binnenlandse politiek van een staat. Maar wordt bij het reduceren van de buitenlandse politiek tot de binnenlandse agenda de rol van de andere spelers op het veld niet veronachtzaamd? Speelden Taiwan en de VS dan geen enkele rol in de ontstane spanningen? Nog belangrijker is de vraag voor welke binnenlandse processen Mao dan een buitenlandse hefboom nodig had. Er was voldoende draagvlak voor de door hem gewenste binnenlandse hervormingen. Dit verklaringsmodel is dus ook te eendimensionaal.

Op Mao’s binnenlandse agenda hadden de economische hervormingen de hoogste prioriteit. In januari 1958 stelde hij dat de Volksrepubliek binnen vijftien jaar Groot-Brittannië moest hebben ingehaald. Daarvoor was een Grote Sprong Voorwaarts nodig met de volkscommunes als voornaamste springplank. Het budget voor economische ontwikkeling werd verhoogd, terwijl er in de militaire uitgaven gesneden werd. In het eeuwenoude dilemma tussen kanonnen en boter probeerde de Volksrepubliek voor boter te kiezen. Het leger werd een instrument in de handen van de politiek. In 1958 dienden 10.000 officieren een maand lang in de rang van korporaal. Militairen moesten de plaatselijke collectieven helpen bij het behalen van de productiedoelen. In 1958 werden 59 miljoen werkdagen door militairen ingevuld. Aan de andere kant van het spectrum werden volksmilities opgericht. Plaatselijke arbeiders kregen een militaire opleiding. Zo kon het systeem van communes op militaire leest worden geschoeid. De training, bewapening en verdere uitrusting van de milities kwamen voor rekening van het reguliere leger. Een (kostbare) modernisering van de strijdkrachten naar het Sovjet-model was politiek ongewenst en niet bespreekbaar. Zowel Eisenhower als Mao maakten, zij het dan ook op een totaal verschillende manier, de keuze voor de economie als eerste prioriteit.

De Volksrepubliek China stond aan het begin van een vernieuwingsproces waaraan de militaire kracht werd opgeofferd. Juist in deze constellatie lokte Tsjang incidenten in de Zeestraat uit en stelden Dulles en zijn State Department zich keihard op. Het probleem van het door twee partijen geclaimde ene China bleef een rol spelen. Het is geen wonder dat de bestaande crisis tot een tweede uitbarsting kwam, of men nu Mao’s actie als defensief of als offensief bestempelt. Dat laatste lijkt niet waarschijnlijk. De propagandacampagne was pas een maand van te voren op gang gekomen. De economie bleef in de pers het voornaamste thema. Het leek meer om een vergeldings- of strafmaatregel te gaan dan om het begin van een grootscheepse invasie. De enige die over invasie sprak, bedoelde er een in omgekeerde richting: Tsang bleef spreken over aanvallen op het Chinese vasteland.

De Volksrepubliek was niet op de hoogte van de spanningen tussen Tsjang en de VS waar de VS de handen vol aan had. Omgekeerd was de VS niet op de hoogte van de spanningen tussen de Volksrepubliek en de Sovjet-Unie. Het bezoek van Chroesjtsjov aan de Volksrepubliek vlak voor het uitbreken van de tweede ronde in de crisis kwam op de VS onheilspellend over. In werkelijkheid kwam Chroesjtsjov bij Mao op bezoek om ontstane spanningen tussen de twee landen glad te strijken. De Sovjet-Unie had op het grondgebied van de Volksrepubliek een radiostation willen bouwen. Dat station kwam er, maar het werd door Chinese deskundigen gebouwd en beheerd. De Sovjet-Unie had ook voorstellen gedaan voor een gezamenlijke onderzeebootbasis aan de Chinese kust en voor een gezamenlijk onderzeeboot-smaldeel. Ook had zij aangeboden de luchtverdediging van te versterken door jachtvliegtuigen op Chinees grondgebied te stationeren. Deze suggesties waren bij Mao niet in goede aarde gevallen. Hij wenste geen ondergeschikte rol te spelen en beschouwde de voorstellen van de Sovjet-Unie als een inbreuk op de soevereiniteit van de Volksrepubliek. Chroesjtsjov hoopte dat de voorstellen beter zouden worden ontvangen als hij deze persoonlijk kwam toelichten. In dat opzicht werd het bezoek een mislukking.

Mao was van mening dat het technologisch overwicht van de Sovjet-Unie (de Spoetnik was gelanceerd) ingezet moest worden als drukmiddel voor de bestrijding van het imperialisme. Chroesjtsjov vond dat de voorsprong als troefkaart moest dienen bij de onderhandelingen over détente. Gezien de Amerikaanse overmacht in de Zeestraat vond hij andere strijdtonelen zoals het Midden-Oosten of Berlijn van meer belang. Tijdens het bezoek kwam Taiwan nauwelijks ter sprake en in de slotverklaring werd het niet genoemd. Twee weken later begon de artilleriebeschieting. Mao trok het leiderschap van de Sovjet-Unie over de socialistische wereld niet in twijfel, maar vond dat de Sovjet-Unie zich te soepel tegenover het westen opstelde, bijvoorbeeld tijdens de onderhandelingen over een verbod van kernproeven in de atmosfeer. Tegelijkertijd had hij tijdens de periode van economische groei en militaire krimp de veiligheidsparaplu van de Sovjets nodig, en ook de technische hulp om zelf kernwapens en raketten te gaan ontwikkelen. Moskou had daarmee een pressiemiddel in handen, en deze positie van afhankelijkheid zinde Mao niet. Tijdens de tweede ronde van de crisis hielden de Sovjets zich min of meer op de vlakte. Pas nadat Beijing de Amerikaanse voorstellen tot hervatting van de gesprekken op ambassadeursniveau in Warschau had aanvaard, verklaarde Moskou dat een Amerikaanse aanval op de Volksrepubliek als een aanval op de Sovjet-Unie zou worden beschouwd. Het acute gevaar van oorlog was toen echter al geweken.

In oktober 1958 wist Dulles Tsjang tot een gezamenlijke verklaring te bewegen dat Taiwan het gebruik van geweld om het vasteland te bevrijden afzwoer. Dulles rekende zich rijk, want kort daarna kwam het bericht van uit Taipei dat Taiwan het gebruik van geweld als het voornaamste middel om het vasteland te bevrijden afzwoer. Tsjang bleef rekenen op Hongarije-achtige opstanden op het vasteland, zeker na de ramp die de Grote Sprong Voorwaarts met zich meebracht. Het ging de VS om de verdediging, maar het ging Tsjang om de aanval.

Wanneer we ervan uitgaan dat Mao een beperkte doelstelling met zijn campagne had: een strafmaatregel tegen Tsjangs incidentenpolitiek en een drukmiddel tot hervatting van de gesprekken met de VS, dan is hij in zijn opzet geslaagd. Het ging er hem niet om de kusteilanden te bezetten; het beschikbaar hebben van de eilanden als drukmiddel dat hij naar believen kon inzetten, kwam hem beter uit. Verder slaagde hij erin de prioriteit van de economische ontwikkeling overeind te houden en had hij zich onafhankelijk van Moskou kunnen opstellen.

De VS wist een escalatie van de vijandelijkheden te voorkomen, maar bleef volledig achter de feiten aanlopen. In de tweede crisis was men zich in de VS meer bewust van de verdachte rol die Tsjang speelde: vijandelijkheden uitlokken en meteen schuilen bij de VS. Eisenhower was duidelijker in zijn positiekeuze tegen kernwapens en tegen de haviken in zijn regering. Het bleef echter dweilen met de kraan open. In breder verband gezien was de VS de verliezer die door Tsjang werd gechanteerd om de rekening te blijven betalen. De crisis bleef voortsluimeren met zo nu en dan een uitbarsting. Er kwam pas een einde aan na de normalisering van de betrekkingen tussen de VS en de Volksrepubliek. Dit is later de grote verdienste van Nixon geweest. Misschien had het eerder gekund, als de VS aan Tsjang duidelijk had gemaakt dat het wederzijdse defensieverdrag fatsoensgrenzen had en ook geen toespelingen op Hongarije had gemaakt; gezien de uitkomst van de Hongaarse opstand was daar ook geen reden voor.

En de belegerde inwoners van Quemoy? Zij werden beroemd vanwege de kwaliteit van de door hen geproduceerde vleesmessen. De messen waren gemaakt van hoogwaardig staal, afkomstig van de scherven van de op het eiland afgevuurde artilleriegranaten.

Gepubliceerd door dsdiederik

Emeritus predikant met liefde voor geschiedenis. Muzikaal taalkunstenaar. Schrijft over Koude Oorlog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: