Vlagvertoon rond de Dardanellen

Toenemende spanningen (5)

Al tijdens de topconferenties in de oorlog had Stalin het recht op de vrije doorvaart door de zeestraat van de Dardanellen, ook voor marineschepen van de Sovjet-Unie, aan de orde gesteld. De Sovjet-Unie had immers maar weinig ijsvrije havens. De zeestraat werd door Turkije beheerst en verdedigd. De doorvaart werd geregeld in het verdrag van Montreux uit 1936. Er waren in de Grote Alliantie geen nadere afspraken gemaakt behalve dat de wens van Stalin bespreekbaar zou zijn. De conferentie van Potsdam sprak uit dat het verdrag van Montreux niet meer voldeed aan de eisen van de tijd en liet de zaak verder over aan de Council of Foreign Ministers (CFM). Molotov kondigde aan dat de Sovjet-Unie het verdrag van vrede en vriendschap met Turkije, dat in november zou verlopen, niet zonder meer zou verlengen. Moskou wenste de zeestraat voortaan gezamenlijk te beheren. Daartoe moesten er langs de zeestraat Sovjet-bases op Turks grondgebied worden gevestigd. In het kader van de uitwisseling van nota’s kreeg Turkije ook andere territoriale claims te horen: gebieden in het noordoosten van Turkije moesten (weer) in de handen van de Sovjet-Unie komen terwijl Bulgarije een gretig oog liet vallen op het Europees gedeelte van Turkije. In de Turkse publieke opinie bereikte de anti-Sovjetstemming een hoogtepunt. In augustus 1946 liet de Sovjet-Unie de andere territoriale eisen vallen, maar zij hield vast aan het gezamenlijke beheer van de Dardanellen en het vestigen van Sovjetbases langs de zeestraat.

De VS en Groot-Brittannië reageerden gealarmeerd. Wat was de Sovjet-Unie van plan en tot hoever zou zij daarbij willen gaan? Natuurlijk waren de Sovjets geen rechtstreekse oorlog met het westen van plan, maar zij zouden met een aanval op Turkije voorbij de pijngrens in de Amerikaanse en Britse veiligheidsbelangen kunnen komen. Er bestond voor de VS geen verplichting om Turkije bij een Sovjet-aanval te hulp te komen. De Britse en Amerikaanse marine zagen niet graag een Sovjet-vloot opstomen in de Middellandse Zee: de vitale verbindingen van het Britse Empire zouden doorgesneden kunnen worden en na een instorting van Engeland zou de VS er militair alleen voor staan.

Uit de rapporten van de Britse en Amerikaanse inlichtingendiensten doemde een somber beeld op. Natuurlijk waren de puzzelstukjes nog geen compleet plaatje, maar het was duidelijk dat de Sovjet-Unie méér klaar had liggen dan pen en papier voor diplomatieke nota’s. In Bulgarije was een troepenmacht van 200.000 man gelegerd. In Roemenië waren het er een half miljoen. Tegenover de noordoostelijke grens van Turkije waren het er nog eens 175.000. Dit was verdacht veel als het alleen om het intimideren van Turkije ging. De spoorwegen in Bulgarije waren onder militair beheer gesteld en er was luchtafweer geïnstalleerd. Voor het Bulgaarse leger lagen er mobilisatieplannen klaar. Roemeense fabrieken hadden grote militaire bestellingen gekregen die april 1946 moesten zijn geleverd. De ziekenhuizen in Boekarest werden in april zoveel mogelijk ontruimd. Een Bulgaarse minister had westerse agenten vertrouwelijk laten weten dat de troepenmacht van de Sovjet-Unie slechts twee dagen waarschuwingstijd nodig had om tot de aanval te kunnen overgaan.

In februari 1946 had de VS het slagschip USS Missouri al naar Turkije gestuurd. Tijdens de oorlog was de Turkse ambassadeur in Washington overleden. Zijn lichaam was voorlopig begraven op Arlington National Cemetary. Het was de gewoonte om de lichamen van tijdens hun ambtsperiode overleden ambassadeurs per oorlogsschip naar hun vaderland terug te brengen. De Missouri kon deze missie uitvoeren en tegelijkertijd met vlagvertoon de Amerikaanse vastberadenheid laten zien. De Missouri was toen het grootste oorlogsschip ter wereld; de Japanse capitulatie was aan boord van dit schip ondertekend. Voor Truman was de eis van Stalin onbespreekbaar. Hier was geen sprake van verovering door het Rode Leger, zoals in Oost-Europa, of van een gezamenlijke bezettingshistorie, zoals in Iran. Natuurlijk kon het verdrag van Montreux worden herzien – maar dan door alle zeevarende landen, niet alleen de landen aan de Zwarte Zee waarbij Turkije in de minderheid zou zijn. Een herziening was eigenlijk ook geen aantrekkelijk vooruitzicht in de context van een steeds meer op slot zittend Oost-Europa en de weigering van de Sovjet-Unie om haar strijdkrachten uit Iran terug te trekken.

Op 6 maart 1946 vroeg Byrnes met toestemming van Truman advies aan de JCS. Tot op dat moment hadden de Amerikanen alleen belang gesteld in de Arabische olievelden; er lagen geen plannen klaar om het Midden-Oosten te verdedigen. Die strijdplannen kwamen er nu wel. Truman kreeg het advies van de JCS om Turkije bij een aanval van de Sovjet-Unie te hulp te schieten. Als de vijandelijkheden zouden overslaan naar Europa, dan zou het Amerikaanse leger zich vanwege de Russische overmacht via Antwerpen (in Frankrijk zaten teveel communisten) naar Engeland terugtrekken. Vanaf de zuidelijke randen van het Europese vasteland – en in ieder geval vanuit Noord-Afrika – zou de VS dan een bombardementsoffensief tegen de Sovjet-Unie beginnen. Uitvoering van het strijdplan Pincher betekende dat met conventionele bombardementen 80% van de olie/industrie van de Sovjets zou worden vernietigd. In december 1946 volgde de nucleaire invulling van het plan. De eerste RAF-vliegvelden werden operationeel klaargemaakt voor de komst van de Amerikaanse nucleaire bommenwerpers. De Britten waren al bezig om in Roemenië een ondergrondse strijdmacht op te zetten. Amerikaanse vliegtuigen zouden op Turkse bases worden gestationeerd. Een Amerikaans eskader stoomde naar het oosten van de Middellandse Zee onder commando van de USS Roosevelt, het nieuwste en grootste Amerikaanse vliegdekschip.

In 1946 begon de Sovjet-Unie echter met een de-escalatie van het conflict. Stalin verklaarde dat hij in vreedzame co-existentie geloofde. De Sovjet-Unie stuurde een verzoenende nota naar Turkije. Heeft Stalin gereageerd op de waarschuwing van de eerste secretaris van de Britse ambassade in Washington, McLean, die als Sovjet-spion onder de codenaam Homer opereerde, dat het voor de Britten en de Amerikanen deze keer menens was? Of offerde Stalin zijn ambities met betrekking tot de Dardanellen op aan het bereiken van resultaten in Oost-Europa: de vredesverdragen met Hongarije, Roemenië en Finland, waarvoor hij de medewerking van zijn voormalige westelijke bondgenoten nodig had? Of gaat het om een combinatie van beide invalshoeken? We zullen misschien wel nooit het antwoord weten.

Het werd rustig rond de Dardanellen. De crisis was voorbij en het westen had zijn tanden laten zien. Stalin voelde zich gegriefd. Byrnes kreeg op de CFM te horen dat het westen met twee maten mat. Iran en Turkije waren buurlanden van de Sovjet-Unie, maar er werd geen rekening gehouden met de Sovjet-belangen. Groot-Brittannië bleef echter tegen de wens van de bevolking in Egypte plakken en Nederland probeerde met een koloniale oorlog de onafhankelijkheid van Indonesië de kop in te drukken. Het klimaat tussen oost en west werd er al met al niet beter op.

Gepubliceerd door dsdiederik

Emeritus predikant met liefde voor geschiedenis. Muzikaal taalkunstenaar. Schrijft over Koude Oorlog.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: